- +91-7023509999
- 0294-6622222
- info@narayanseva.org
सनातन धर्मात प्रत्येक महिना, तारीख आणि सणाला स्वतःचे विशेष आध्यात्मिक महत्त्व आहे. या पवित्र प्रसंगांमध्ये, ज्येष्ठ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला येणारी निर्जला एकादशी अत्यंत पुण्यवान आणि शुभ मानली जाते.
हा उपवास भगवान विष्णूला समर्पित असून, त्याचे महत्त्व धर्मग्रंथांमध्ये सविस्तरपणे वर्णन केलेले आहे. असे मानले जाते की, जे भक्त निर्जला एकादशीचा उपवास भक्तिभावाने आणि नियमितपणे करतात, त्यांना वर्षभरातील इतर सर्व एकादशींच्या उपवासांप्रमाणेच लाभ मिळतो.
निर्जला एकादशी हा आत्मशुद्धी, संयम, भक्ती आणि दानधर्माचा एक दिव्य सण आहे. हा दिवस भक्ताला भगवान विष्णूचा विशेष आशीर्वाद, पापांपासून मुक्ती आणि मोक्षाचा मार्ग प्रदान करतो.
निर्जला एकादशीचे धार्मिक महत्त्व
निर्जला एकादशीला भीमसेनी एकादशी असेही म्हणतात . पौराणिक कथेनुसार, पराक्रमी भीमसेन अन्नाशिवाय जगू शकत नव्हते. त्यामुळे, महर्षी वेद व्यासांनी त्यांना वर्षभरातील सर्व एकादशींच्या व्रतांचे लाभ मिळवण्यासाठी निर्जला एकादशीचे व्रत पाळण्याचा सल्ला दिला . तेव्हापासून ही एकादशी विशेषतः भीमसेन एकादशी म्हणून प्रसिद्ध झाली आहे.
निर्जला ‘ या शब्दाचा अर्थ ‘पाण्याशिवाय’ असा आहे. या दिवशी, भक्त सूर्योदयापासून दुसऱ्या दिवसाच्या द्वादशीपर्यंत अन्न आणि पाणी या दोन्हींचे सेवन करत नाही. हा उपवास अत्यंत कठीण मानला जातो, पण त्याचे महत्त्वही तितकेच मोठे आहे.
धार्मिक ग्रंथांमध्ये असे सांगितले आहे की, हे व्रत पाळल्याने मनुष्याची साचलेली पापे नष्ट होतात आणि भगवान विष्णूचा दिव्य आशीर्वाद प्राप्त होतो.
निर्जला एकादशी केव्हा आहे ?
निर्जला एकादशी दरवर्षी ज्येष्ठ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशी तिथीला साजरी केली जाते. या शुभ दिवशी भगवान लक्ष्मी आणि नारायण यांची विशेष प्रार्थना केली जाते आणि दुसऱ्या दिवशी द्वादशी तिथीला विधीपूर्वक उपवास सोडला जातो.
वैदिक पंचांगानुसार, यावर्षी एकादशी तिथी २४ जून रोजी सायंकाळी ६:१२ वाजता सुरू होईल आणि २५ जून रोजी रात्री ८:०९ वाजता संपेल. उदयानुसार 25 जून रोजी तिथी , निर्जला एकादशी व्रत पाळण्यात येणार आहे.
निर्जला एकादशी व्रताचे महत्त्व
निर्जला एकादशी हा सर्व पापांचा नाश करणारा दिवस मानला जातो. असे मानले जाते की या दिवशी उपवास, पूजा आणि दान केल्याने शाश्वत पुण्य प्राप्त होते.
भगवान विष्णूच्या कृपेने भक्ताचे जीवन सुख, शांती, समृद्धी आणि आध्यात्मिक प्रगतीने परिपूर्ण होते. जे वर्षभरातील सर्व एकादशीचे उपवास करू शकत नाहीत, त्यांच्यासाठी हा उपवास विशेष महत्त्वाचा आहे.
शास्त्रांमध्ये असे सांगितले आहे की, “एका निर्जला एकादशीचे फळ हे चोवीस एकादशींच्या उपवासांच्या फळाएवढे असते.”
निर्जला एकादशी पूजा पद्धत
निर्जला एकादशीला दानाचे महत्त्व
सनातन धर्मात दान हे सर्वोच्च पुण्यकर्मांपैकी एक मानले जाते. विशेषतः निर्जला एकादशीला केलेल्या दानामुळे अनेक पटींनी पुण्य मिळते.
दानाच्या महत्त्वाचा उल्लेख करताना धार्मिक ग्रंथांमध्ये असे म्हटले आहे:
दानामुळे स्वर्गप्राप्ती होते, आनंद मिळतो आणि मनुष्य या जगात व परलोकातही पूजनीय बनतो.
या दिवशी कोणत्या वस्तूंचे दान करावे?
निर्जला एकादशीच्या दिवशी खालील वस्तूंचे दान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते:
ज्येष्ठ महिन्यातील तीव्र उष्णता लक्षात घेता , पाणी आणि अन्नदान करण्याचे महत्त्व लक्षणीयरीत्या वाढते.
अन्नदान करण्याचे विशेष सद्गुण
या शुभप्रसंगी गरीब , असहाय्य आणि गरजू लोकांना भोजन देणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते. असे म्हटले जाते की भुकेल्यांना भोजन देणे हे प्रत्यक्ष भगवान नारायणाची सेवा करण्यासारखेच आहे.
या दिवशी दिव्यांग मुले, असहाय्य लोक किंवा गरीब कुटुंबांना अन्नदान करतो, तर त्याला भगवान विष्णूचा विशेष आशीर्वाद मिळतो .
परानासाठी योग्य वेळ
द्वादशी तिथीला रितीरिवाजानुसार निर्जला एकादशीचा उपवास सोडला जातो . स्नान, पूजा आणि दान केल्यानंतरच पाणी आणि अन्नग्रहण करावे.
‘द्रिक पंचांग’नुसार, २६ जून २०२६ रोजी येणाऱ्या ‘द्वादशी तिथी’ला ‘पारण’ (उपवास सोडणे) करण्यासाठी शुभ वेळ सकाळी ६:०० ते ८:३९ अशी आहे. उपवास सोडण्यापूर्वी भगवान लक्ष्मी-नारायणाची पूजा करावी आणि त्यानंतर अन्नदान करून उपवास पूर्ण करावा.
आरोग्यविषयक खबरदारी
निर्जला व्रत अत्यंत कठीण आहे , कारण या काळात पाणीसुद्धा प्यायले जात नाही. जर एखादा भक्त आजारी, वृद्ध, गर्भवती असेल किंवा त्याला काही वैद्यकीय समस्या असेल, तरीही तो केवळ पूजा, नामजप आणि दानधर्म करून या व्रताचे पुण्य मिळवू शकतो. कारण सनातन धर्मात भक्ती आणि श्रद्धा यांना सर्वोच्च मानले जाते.
निर्जला एकादशी हा भगवान विष्णूची उपासना, आत्मसंयम आणि दानधर्म यांना समर्पित एक भव्य सण आहे. हा उपवास जीवनात पुण्य, शांती आणि समृद्धीचा मार्ग मोकळा करतो. या शुभप्रसंगी उपवास करावा. पूजा आणि अन्नदान केल्याने भक्त भगवान विष्णूच्या आशीर्वादास पात्र ठरतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्रश्न: निर्जला एकादशी कधी असते?
उत्तरः 25 जून 2026 रोजी निर्जला एकादशी साजरी केली जाईल.
प्रश्न: निर्जला एकादशीचा उपवास कसा पाळला जातो?
उत्तर: या दिवशी भक्त ब्रह्ममुहूर्तावर स्नान करतात , भगवान विष्णूची पूजा करतात आणि सूर्योदयापासून द्वादशीपर्यंत अन्नपाणी वर्ज्य करतात.
निर्जला एकादशीला काय दान करावे ?
उत्तर: या दिवशी अन्न, पाणी, कपडे, फळे, मातीची भांडी, छत्र्या, जोडे आणि पैसे दान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. अन्न आणि पाणी दान करणे विशेषतः महत्त्वाचे आहे.
प्रश्न: आरोग्याची समस्या असल्यास निर्जला उपवास पाळता येतो का?
उत्तर: प्रकृती ठीक नसल्यास, पाण्याशिवाय उपवास करण्याऐवजी केवळ पूजा, मंत्रोच्चार आणि दानधर्म करणे योग्य मानले जाते.
अनेक ठिकाणी ज्येष्ठ पौर्णिमा ही ‘वट पौर्णिमा’ किंवा ‘वट सावित्री पौर्णिमा’ म्हणूनही साजरी केली जाते. या दिवशी स्त्रिया उपवास करतात आणि वटवृक्षाची (वड) पूजा करतात; त्या आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि अखंड वैवाहिक सौख्यासाठी प्रार्थना करतात.
सनातन धर्मात अमावस्या (नवचंद्र तिथी) ही आत्मशुद्धी, पितृस्मरण आणि आध्यात्मिक साधनेसाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. जेव्हा ही अमावस्या अधिक मासात येते, तेव्हा तिचे महत्त्व अनेक पटींनी वाढते. वर्ष 2026 मध्ये ज्येष्ठ अधिक अमावस्येचा पवित्र दिवस सोमवारी येत आहे. सोमवारी येणाऱ्या अमावस्येला सोमवती अमावस्या असेही म्हटले जाते.
सनातन धर्मामध्ये, ‘एकादशी तिथी’ ही भगवान श्रीहरी विष्णूच्या पूजनासाठी अत्यंत पवित्र आणि पुण्यप्रद मानली जाते. दर महिन्याला येणारी एकादशी. ती भक्तांना आत्मशुद्धी आणि भक्तीचा संदेश देते. तथापि, जेव्हा अधिकमासात येणाऱ्या ‘परमा एकादशी’चा प्रसंग येतो, तेव्हा तिचे महत्त्व आणखीच वाढते.
