परिवर्तिनी एकादशी २०२६: भगवान वामनाच्या पूजेने हरि कृपा मिळवा, जाणून घ्या तिथि, व्रत विधि आणि दानाचे महत्त्व

धार्मिक मान्यतेनुसार चतुर्मासात भगवान विष्णू क्षीरसागरात योगनिद्रेत असतात आणि परिवर्तिनी एकादशीच्या दिवशी करवट बदलतात. भगवंताच्या या परिवर्तनामुळेच याला परिवर्तिनी एकादशी म्हणतात.

ही केवळ व्रत करण्याची तिथि नाही, तर मन भगवंताच्या भक्तीत परिवर्तित करण्याचे, आपल्या कर्मांना धर्माशी जोडण्याचे आणि सेवेद्वारे जीवन पवित्र करण्याचे अवसरही आहे.

परिवर्तिनी एकादशी २०२६ कधी आहे?

द्रिक पंचांगानुसार वर्ष २०२६ मध्ये परिवर्तिनी एकादशीचे व्रत २२ सप्टेंबर रोजी ठेवले जाईल. एकादशी तिथि २१ सप्टेंबर २०२६ रोजी सायंकाळी ८:०० वाजता सुरू होईल आणि २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी रात्री ९:४३ वाजता संपेल. एकादशी व्रताचे पारण पुढच्या दिवशी द्वादशी तिथीमध्ये केले जाते. वर्ष २०२६ मध्ये व्रताचे पारण २३ सप्टेंबर रोजी सकाळी ०६:२४ ते ०८:४९ या वेळेत केले जाईल.

उपवास आणि पारणाच्या वेळेत स्थानिक पंचांगानुसार थोडा फरक असू शकतो, म्हणून आपल्या प्रदेशाच्या पंचांगाचे अनुसरण करा.

भगवान विष्णूच्या वामन स्वरूपाची आराधना करा

धर्मग्रंथांनुसार परिवर्तिनी एकादशीला भगवान विष्णूच्या वामन अवताराची पूजा करण्याचे विशेष महत्त्व सांगितले आहे. भगवान वामनाने राजा बलीच्या अहंकाराला विनम्रता आणि धर्माद्वारे पराभूत करून हा संदेश दिला की संसारात खरे सामर्थ्य केवळ भौतिक वैभवात नाही, तर धर्म, सत्य आणि समर्पणात आहे. या दिवशी भगवान विष्णू आणि त्यांच्या वामन स्वरूपासमोर दीप प्रज्वलित करा आणि श्रद्धेने या मंत्राचा जप करा—

हेमाद्रिशिखराकारं शुद्धस्फटिकसन्निभम्।
पूर्णचन्द्रनिभं देवं द्विभुजं वामनं स्मरेत्॥

अर्थात् जे सुमेरू पर्वताच्या शिखरासारखे उंच (तेजस्वी), शुद्ध स्फटिक मण्यासारखे निर्मल आणि पूर्ण चंद्रमासारखे अत्यंत सौम्य व चमकदार आहेत; त्या दोन भुजांच्या दिव्य भगवान वामनाचे स्मरण करून त्यांना नमन करतो.

परिवर्तिनी एकादशीचे धार्मिक महत्त्व

परिवर्तिनी एकादशी चतुर्मासाच्या पवित्र काळात येते. म्हणूनच या तिथिला भगवान विष्णूच्या विशेष आराधनेसाठी महत्त्वाचे मानले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार या दिवशी व्रत, पूजा, जप, कथा-श्रवण आणि दान-पुण्य केल्याने भक्ताला भगवान विष्णूची कृपा प्राप्त होते. या एकादशीशी संबंधित कथा आणि महिमा ब्रह्मवैवर्त पुराणात भगवान श्रीकृष्ण आणि धर्मराज युधिष्ठिर यांच्या संवादातून मिळते. त्यात एकादशी व्रताची महिमा आणि त्याचे पुण्यकारी प्रभाव वर्णन केले आहेत.

एकादशीचा खरा उद्देश मन संयमित करून प्रभूच्या जवळ जाणे हा आहे.

एकादश्यां निराहारो भक्त्या पूजयते हरिम्।

अर्थात् एकादशीच्या दिवशी भगवान नारायणाची आराधना करत मन प्रभुभक्तीत लावावे.

परिवर्तिनी एकादशीची पूजा विधि

• या दिवशी ब्रह्म मुहूर्तात उठून स्नान करा. स्नानाच्या पाण्यात गंगाजल मिसळणे शुभ मानले जाते. त्यानंतर स्वच्छ पिवळे किंवा पांढरे वस्त्र धारण करून भगवान विष्णूसमोर व्रताचा संकल्प घ्या.
• पूजास्थळ स्वच्छ करून चौकीवर पिवळे वस्त्र अंथरा आणि भगवान विष्णूची प्रतिमा किंवा चित्र स्थापन करा. भगवंताला पिवळे चंदन, पिवळी फुले, अक्षत आणि तुळशी दल अर्पण करा. तूपाचा दीप लावून धूप अर्पण करा.
• त्यानंतर पंचामृत, फळे आणि सात्विक मिठाईचा भोग लावा. श्रद्धेने भगवान विष्णूचे ध्यान करत “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मंत्राचा जप करा. सामर्थ्य असेल तर विष्णु सहस्रनामाचे पठण करा आणि भगवान वामनाची कथा श्रवण करा.
• पूजेच्या शेवटी भगवंताची आरती करा आणि कुटुंबाच्या सुख-शांतीसह सर्व प्राण्यांच्या कल्याणाची प्रार्थना करा.

एकादशी व्रतात या गोष्टींची काळजी घ्या

• एकादशी व्रतात अन्न आणि धान्याचे सेवन न करण्याची परंपरा आहे. श्रद्धाळू आपल्या क्षमता आणि आरोग्यानुसार निर्जल व्रत, जलग्रहण किंवा फलाहार करू शकतात.
• व्रतादरम्यान फळे, दूध, मखाना, साबुदाणा आणि सेंधा मीठ यासारखे सात्विक आहार घेण्याची परंपरा आहे. तसेच क्रोध, वाद-विवाद, निंदा आणि कटु वाणी टाळून मन भगवंताच्या भक्तीत लावून ठेवा.
• या दिवशी केस आणि नखे कापणे तसेच दिवसा झोपणे टाळा.
• मन सात्विक ठेवा. जर उपवासात अन्नाचा त्याग असेल, तर व्यवहारातही अहंकार, क्रोध आणि कटुतेचा त्याग असावा.

परिवर्तिनी एकादशीवर दानाचे महत्त्व

सनातन धर्मात दानाला केवळ धन देण्याचे माध्यम मानले जात नाही, तर त्याग, करुणा आणि परोपकाराची साधना मानली जाते. दान तेच सार्थक आहे ज्यात अहंकार नाही, श्रद्धा आहे; दिखावा नाही, सेवेचा भाव आहे.

तैत्तिरीय उपनिषदामध्ये सांगितले आहे—

श्रद्धया देयम्। अश्रद्धया अदेयम्।

अर्थात् दान श्रद्धेने द्यावे, श्रद्धेशिवाय देऊ नये.

गोस्वामी तुलसीदासजींनीही दानाची महिमा सांगताना म्हटले आहे—

प्रगट चारि पद धर्म के, कलि महुँ एक प्रधान।
जेन केन बिधि दीन्हें दान, करइ कल्यान॥

अर्थात् धर्माचे चार चरण—सत्य, दया, तप आणि दान—प्रसिद्ध आहेत, त्यापैकी कलियुगात एक दानरूपी चरणच प्रधान आहे. कोणत्याही प्रकारे दिलेले दान कल्याणच करते.

परिवर्तिनी एकादशीवर अन्नदान करा

कोणत्याही भुकेल्याला जेवण देणे म्हणजे त्याच्या जीवनात आपुलकी आणि करुणेचा भाव पोहोचवणे आहे. सनातन परंपरेत अन्नाला जीवनाचा आधार मानले जाते, म्हणून अन्नदान विशेष पुण्यकारी मानले जाते.

याच सेवाभावनेने नारायण सेवा संस्थेद्वारे दीन-दुःखी, निर्धन, असहाय आणि दिव्यांग मुलांसाठी भोजनसेवेचा पुण्यदायी प्रकल्प चालवला जात आहे. या परिवर्तिनी एकादशीला भगवान विष्णूचे स्मरण करत आपली श्रद्धा सेवेशी जोडा. कोणत्याही गरजू मुलाच्या थाळीत पौष्टिक गोड जेवण पोहोचवण्यात आपला सहभाग द्या.

भक्तीपासून सेवेपर्यंत

परिवर्तिनी एकादशी आम्हाला केवळ व्रताचे विधान सांगत नाही, तर जीवनात परिवर्तनाचा संदेश देते. जशी भगवान विष्णू करवट बदलण्याची धार्मिक मान्यता या तिथिला विशेष बनवते, तसेच आपणही या दिवशी आपल्या जीवनात एक शुभ परिवर्तनाचा संकल्प घेऊ. अहंकाराकडून विनम्रतेकडे, स्वार्थाकडून परोपकाराकडे, उदासीनतेकडून करुणेकडे आणि पूजेशोबत सेवेकडे वाढूया.

या परिवर्तिनी एकादशीला भगवान विष्णूच्या वामन स्वरूपाचे पूजन करा, हरिनामाचे स्मरण करा, व्रत व धार्मिक अनुष्ठान श्रद्धेने करा आणि कोणत्याही गरजूच्या जीवनात प्रसन्नता पोहोचवण्याचा संकल्प घ्या.

जय श्रीहरि!

प्रायः विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न: परिवर्तिनी एकादशी २०२६ कधी साजरी केली जाईल?
उत्तर: परिवर्तिनी एकादशी २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी साजरी केली जाईल.

प्रश्न: परिवर्तिनी एकादशीला कोणत्या नावांनी ओळखले जाते?
उत्तर: परिवर्तिनी एकादशीला पद्मा एकादशी, पार्श्व एकादशी आणि डोल ग्यारस या नावांनीही ओळखले जाते.

प्रश्न: परिवर्तिनी एकादशीला कोणत्या भगवंताची पूजा केली जाते?
उत्तर: या दिवशी भगवान विष्णूच्या वामन अवताराची पूजा करण्याची धार्मिक मान्यता आहे.

प्रश्न: परिवर्तिनी एकादशीला हे नाव का दिले गेले?
उत्तर: धार्मिक मान्यतेनुसार, चतुर्मासात योगनिद्रेत असलेले भगवान विष्णू परिवर्तिनी एकादशीच्या दिवशी करवट बदलतात. त्यामुळे याला परिवर्तिनी एकादशी म्हणतात.

प्रश्न: परिवर्तिनी एकादशीला भात खावा का?
उत्तर: नाही. धार्मिक परंपरेनुसार एकादशी व्रतात भाताचे सेवन वर्ज्य मानले जाते.

प्रश्न: परिवर्तिनी एकादशीचे व्रत कधी उघडले जाईल?
उत्तर: परिवर्तिनी एकादशी व्रताचे पारण २३ सप्टेंबर २०२६ रोजी सकाळी ०६:२४ ते ०८:४९ या वेळेत केले जाईल. पारण द्वादशी तिथीमध्ये सूर्योदयानंतर करावे.