योगिनी एकादशी २०२६: सर्व पापांपासून मुक्ती आणि भगवान विष्णूंची कृपा प्राप्त करण्याची एक दिव्य संधी

सनातन धर्मात ‘एकादशी’चे व्रत हे भगवान श्री हरी विष्णूंच्या उपासनेसाठी अत्यंत पवित्र आणि शुभ मानले जाते. प्रत्येक चांद्र महिन्यातील कृष्ण पक्ष आणि शुक्ल पक्षात येणारी एकादशी भक्तांना आध्यात्मिक प्रगती आणि ईश्वरी कृपा मिळवून देते. या सर्व एकादशींपैकी आषाढ महिन्यातील कृष्ण पक्षात येणारी योगिनी एकादशी विशेष महत्त्वाची मानली जाते.

हिंदू शास्त्रानुसार, असे मानले जाते की, योगिनी एकादशीचे व्रत पाळल्याने सर्व ज्ञात-अज्ञात पापे नष्ट होतात, सर्व व्याधींपासून मुक्ती मिळते आणि शेवटी मोक्षप्राप्तीचा मार्ग मोकळा होतो.

शास्त्र असे सांगतात की, जे भक्त पूर्ण भक्तीभावाने आणि विधीवत योगिनी एकादशीचे व्रत करतात, त्यांना मोठे यज्ञ, पवित्र तीर्थयात्रा आणि दानाने जो पुण्यलाभ मिळतो, तितकेच पुण्य या एकादशीच्या व्रताने मिळते. म्हणूनच, या दिवशी भक्त उपवास, नामस्मरण, ध्यान, पूजा आणि दानधर्म करतात.

योगिनी एकादशी २०२६ कधी आहे?

द्रिक पंचांगनुसार, योगिनी एकादशीचे व्रत शुक्रवार, १० जुलै २०२६ रोजी पाळले जाईल.

• एकादशी तिथी सुरू: १० जुलै २०२६, सकाळी ८:१६ वाजता
• एकादशी तिथी समाप्त: ११ जुलै २०२६, पहाटे ५:२२ वाजता

हिंदू परंपरेनुसार सूर्योदयाच्या वेळी जी तिथी असते, तिला महत्त्व दिले जाते; म्हणूनच १० जुलै २०२६ रोजी योगिनी एकादशी साजरी केली जाईल.

पारण (उपवास सोडण्याची वेळ)

• ११ जुलै २०२६
• दुपारी १:५९ ते दुपारी ४:३७ पर्यंत

योगिनी एकादशीचे आध्यात्मिक महत्त्व

‘ब्रह्मवैवर्त पुराणात’ योगिनी एकादशीचे महत्त्व सांगितले आहे. ही एकादशी सर्व पापे नष्ट करणारी आणि प्रचंड आध्यात्मिक पुण्य देणारी मानली जाते.

शास्त्रानुसार, ८८,००० ब्राह्मणांना भोजन दिल्यावर जे पुण्य मिळते, तेवढेच पुण्य केवळ योगिनी एकादशीचे व्रत पाळल्याने मिळते.

ब्रह्मवैवर्त पुराणात असे म्हटले आहे :

अष्टाशीतिसहस्राणि द्विजान् भोजयते तु यः।

तत्फलं समवाप्नोति योगिनी-व्रत-कृत् नरः॥

अर्थ : जो व्यक्ती योगिनी एकादशीचे व्रत करतो, त्याला ८८ हजार ब्राह्मणांना भोजन दिल्याइतके पुण्य प्राप्त होते. हे पवित्र व्रत सर्व पापे नष्ट करून अपार आध्यात्मिक फळ देते.

धार्मिक श्रद्धेनुसार, हे व्रत केवळ पापातून मुक्तीच देत नाही, तर जीवनात सुख, समृद्धी, चांगले आरोग्य आणि मनःशांती घेऊन येते. भगवान विष्णूंच्या कृपेने आयुष्यातील अडथळे दूर होतात आणि भक्ताला धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष प्राप्तीकडे जाण्यास मदत होते.

योगिनी एकादशी व्रत पूजा विधी

योगिनी एकादशीच्या दिवशी पहाटे ब्रह्म मुहूर्तावर उठावे, पवित्र स्नान करावे आणि उपवास करण्याचा संकल्प करावा.

त्यानंतर, पूजेच्या ठिकाणी भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मी यांची मूर्ती किंवा फोटो ठेवून पूर्ण भक्तीभावाने पूजा करावी.

पूजेत खालील गोष्टी अर्पण कराव्यात:

• धूप
• तुपाचा दिवा
• नैवेद्य
• पिवळी फुले
• पिवळ्या रंगाच्या वस्तू
• हंगामी फळे

भगवान विष्णूंसमोर तुपाचा दिवा लावून आरती करावी. या दिवशी ‘विष्णू सहस्त्रनाम’ चे पठण करणे आणि ‘एकादशी व्रत कथा’ ऐकणे विशेष फलदायी मानले जाते.

भक्त आपल्या क्षमतेनुसार आणि घरातील परंपरेनुसार निर्जला, फक्त पाण्यावर किंवा फलाहार घेऊन उपवास करू शकतात. तसेच रात्री जागरण करून भजन-कीर्तन आणि ईश्वराचे स्मरण करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.

रात्रीच्या वेळी जागरण करून देवाचे नामस्मरण, भजन आणि कीर्तन करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.

उपवासादरम्यान पाळायचे महत्त्वाचे नियम

योगिनी एकादशी हा केवळ पूजेचा दिवस नाही, तर तो विचार, वाणी आणि कृतीमध्ये शुद्धता आणण्याचा सण आहे. त्यामुळे भक्तांनी खालील नियमांचे पालन करावे :

• तामसिक (मांसाहार किंवा अति मसालेदार) आहार टाळावा.
• खोटे बोलणे टाळावे.
• राग, वादविवाद आणि कठोर शब्द वापरू नयेत.
• विनाकारण गप्पा मारणे टाळून आध्यात्मिक चिंतनावर लक्ष द्यावे.
• भगवान विष्णूंच्या नावाचा जप करावा.
• शक्य असल्यास रात्री जागरण, भक्ती आणि ध्यानात वेळ घालवावा.

योगिनी एकादशीला असणारे दानधर्माचे महत्त्व

सनातन धर्मात ‘दान’ हे धर्माच्या मुख्य खांबांपैकी एक मानले जाते. शास्त्रानुसार, दान म्हणजे केवळ वस्तू देणे नव्हे, तर ती करुणा, सेवा आणि निस्वार्थ भावनेची अभिव्यक्ती आहे. एकादशीसारख्या पवित्र दिवशी केलेले दान अनेक पटींनी पुण्य देते.

योगिनी एकादशीला खालील गोष्टींचे दान करणे विशेष शुभ मानले जाते :

• अन्नधान्य
• फळे आणि मिठाई
• पाण्याने भरलेले मातीचे माठ
• गरजू लोकांसाठी जेवणाची व्यवस्था करणे

एकादशीसारख्या या पवित्र प्रसंगी केलेले दानधर्म हे आध्यात्मिकदृष्ट्या अधिक फळ देणारे मानले जातात.

शास्त्रांनुसार दानधर्माचा महिमा

भारतीय संस्कृतीत दानधर्माला नेहमीच सर्वश्रेष्ठ मानले आहे. महर्षी दधी, दानशूर कर्ण आणि राजा रंतीदेव यांच्या कथा निस्वार्थ दानधर्माचे उत्तम उदाहरण आहेत.

महाकवी आणि राजा भर्तृहरी यांनी ‘नीति शतकम’मध्ये दानधर्माचे महत्त्व सांगितले आहे :

दानेन भूतानि वशी भवन्ति दानेन वैरान्यपि यान्ति नाशम्।

परोऽपि बन्धुत्वमुपैति दानैर्दानं हि सर्वव्यसनानि हन्ति॥

अर्थ : दानामुळे सर्व प्राणी आपलेसे होतात, दानामुळे शत्रूत्वही नष्ट होते. दानामुळे अनोळखी व्यक्तीही कुटुंबासारखी बनते आणि दान जीवनातील सर्व अडचणी आणि दुःखे दूर करण्याची ताकद ठेवते.

जेव्हा आपण भुकेल्याला अन्न देतो, तहानलेल्याला पाणी देतो किंवा असहाय्य व्यक्तीला मदत करतो, तेव्हा ती सेवा थेट देवापर्यंत पोहोचते.

योगिनी एकादशीला असणारे ‘अन्नदाना’चे पुण्य

शास्त्रात ‘अन्नदान’ हे सर्व दानांमध्ये सर्वश्रेष्ठ मानले आहे, कारण अन्नामुळेच जीवन टिकून राहते.

योगिनी एकादशीसारख्या शुभ प्रसंगी भुकेल्या, गरीब, दिव्यांग आणि गरजू लोकांना जेवण देणे हे खूप पुण्याचे काम मानले जाते.

या पवित्र दिवशी, ‘नारायण सेवा संस्थान’ च्या माध्यमातून गरीब, असहाय, वंचित आणि गरजू मुलांपर्यंत अन्नाचा पुरवठा करणाऱ्या सेवा कार्यात सहभागी होण्यास आणि निःस्वार्थ सेवेद्वारे भगवान विष्णूंचा आशीर्वाद मिळवण्यास भाविकांना प्रोत्साहित केले जाते.

योगिनी एकादशी हा आत्मशुद्धी, भक्ती, शिस्त आणि सेवेचा एक पवित्र सण आहे. हे व्रत भक्तांना भगवान विष्णूंचा आशीर्वाद मिळवण्याची, पापातून मुक्त होण्याची आणि दानधर्माद्वारे सामाजिक जबाबदारी पूर्ण करण्याची संधी देते.

श्रद्धा, भक्ती आणि निष्ठेने हे व्रत पाळल्यास, ते आध्यात्मिक प्रगती, सुख, समृद्धी आणि आंतरिक शांतीचा मार्ग प्रशस्त करते.