सनातन परंपरेत एकादशी तिथी भगवान विष्णूंच्या आराधनेसाठी अत्यंत पवित्र मानली जाते. वर्षभरात येणारी प्रत्येक एकादशी आपल्या विशेष धार्मिक महत्त्वासह आणि आध्यात्मिक संदेशासह येते. या तिथींना उपवास, हरिनाम स्मरण, पूजा-पाठ, सत्संग आणि दान यांसारख्या पुण्यकर्मांद्वारे साधक आपले मन भगवानाच्या भक्तीत लावण्याचा प्रयत्न करतात.
आश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षात येणारी इंदिरा एकादशी हीदेखील अशीच पुण्यदायी तिथी आहे. पितृ पक्ष या काळात येत असल्यामुळे या दिवशी भगवान विष्णूंच्या उपासनेसह श्रद्धा आणि सत्कर्माचा विशेष भाव जोडला जातो. अशी धार्मिक मान्यता आहे की विधिपूर्वक व्रत, भगवान विष्णूंचे स्मरण आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार दान-पुण्य केल्याने साधकाला आध्यात्मिक शांती आणि प्रभूची कृपा प्राप्त होते.
वर्ष 2026 मध्ये इंदिरा एकादशीचे व्रत 6 ऑक्टोबर रोजी ठेवले जाईल. एकादशी तिथीची सुरुवात 6 ऑक्टोबरच्या रात्री 2 वाजून 7 मिनिटांनी होईल आणि तिची समाप्ती 7 ऑक्टोबरच्या रात्री 12 वाजून 34 मिनिटांनी होईल. हिंदू धर्मात उदय तिथीला महत्त्व असल्यामुळे इंदिरा एकादशी 6 ऑक्टोबर रोजी साजरी केली जाईल.
व्रताचे पारण 7 ऑक्टोबर रोजी सकाळी 6:26 ते 8:49 या वेळेत केले जाईल.
व्रत आणि पारणाच्या वेळेत स्थानिक पंचांगानुसार थोडा फरक संभवतो. त्यामुळे साधकांनी आपल्या प्रदेशातील पंचांगानुसार वेळेची खात्री करून घ्यावी.
इंदिरा एकादशीचा मुख्य भाव भगवान विष्णूंची आराधना करून आपले मन त्यांच्या चरणी समर्पित करण्याशी संबंधित आहे. या दिवशी सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करणे, व्रताचा संकल्प घेणे आणि भगवान विष्णूंची विधिपूर्वक पूजा करण्याची परंपरा आहे.
पूजेमध्ये भगवान विष्णूंना पिवळी फुले, चंदन, अक्षता, धूप, दीप आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो. भगवानांना तुळशीपत्र अर्पण करणे देखील विशेष शुभ मानले जाते. दिवसभर मन सात्त्विक विचारांमध्ये ठेवून भगवान विष्णूंच्या नामाचा जप, विष्णुसहस्रनामाचे पठण, भजन-कीर्तन किंवा श्रीहरींच्या कथेचे श्रवण केले जाऊ शकते.
पितृ पक्षात येणाऱ्या इंदिरा एकादशीला विशेष धार्मिक महत्त्व मानले जाते. या दिवशी भगवान विष्णूंच्या आराधनेसह श्रद्धा आणि सत्कर्माचा भाव ठेवावा. भक्तांनी आपल्या श्रद्धेनुसार पूजा, जप, पाठ आणि दान-पुण्य करावे.
एकादशीचे व्रत मनुष्याला इंद्रियांवर संयम, प्रभू-स्मरण आणि आत्मचिंतनाच्या दिशेने घेऊन जाते. जेव्हा साधक सांसारिक व्यस्ततेतून काही वेळ काढून भगवानाच्या नामस्मरणात मन लावतो, तेव्हा त्याच्या अंतःकरणात शांती आणि आध्यात्मिक चेतनेचा संचार होतो. त्यामुळे इंदिरा एकादशीकडे भक्ती, संयम, सदाचार आणि परोपकाराची संधी म्हणून पाहावे.
दशमी तिथीपासून करा तयारी:
एकादशीच्या एक दिवस आधी दशमी तिथीला सात्त्विक आहार आणि शुद्ध आचरणाचे पालन करावे. आहारामध्ये तामसिक पदार्थ टाळून मन आणि शरीराला पुढील दिवसाच्या व्रतासाठी तयार करावे. रात्री भगवानाचे स्मरण करत सात्त्विक दिनचर्या अंगीकारावी.
एकादशीचे व्रत आपल्या शारीरिक क्षमता आणि आरोग्यानुसार करावे. श्रद्धाळू आपल्या परंपरा आणि सामर्थ्यानुसार निर्जला व्रत, फलाहार किंवा अन्नविरहित उपवास करू शकतात.
एकादशीच्या व्रतामध्ये सामान्यतः अन्न आणि तांदळाचे सेवन केले जात नाही. रात्री भगवान विष्णूंसमोर दीप प्रज्वलित करून भजन, कीर्तन, नामजप किंवा कथा-श्रवण करावे.
द्वादशी तिथीला सकाळी स्नान करून भगवान विष्णूंची पूजा करावी. त्यानंतर निर्धारित पारणकाळात व्रत सोडावे. पारणापूर्वी किंवा पारणासोबत आपल्या श्रद्धेनुसार गरजू व्यक्तीला भोजन किंवा इतर उपयुक्त वस्तूंचे दान करणेही पुण्यदायी मानले जाते. पारण नेहमी योग्य वेळी आणि आपल्या धार्मिक परंपरेनुसार करावे.
सनातन धर्मात दानाला सेवा, करुणा आणि परोपकाराची भावना मानले जाते. दान तेव्हाच सार्थक होते, जेव्हा त्यामागे अहंकार नसून श्रद्धा आणि मानवकल्याणाची भावना असते. एकादशीच्या दिवशी अन्न, भोजन आणि गरजेच्या वस्तूंचे दान आपल्या सामर्थ्यानुसार केले जाऊ शकते. विशेषतः एखाद्या गरजू व्यक्तीला भोजन देणे हे सेवेचे सोपे आणि पवित्र माध्यम आहे.
दान करताना अशी भावना ठेवावी की ईश्वराने आपल्याला कोणाच्या तरी मदतीसाठी सक्षम केले आहे. त्यामुळे दानामध्ये अहंकार किंवा उपकाराची भावना नसून कृतज्ञता आणि नम्रता असावी.
दानाची महती सांगताना मनुस्मृतीमध्ये म्हटले आहे-
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते।
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे॥
अर्थात, सतयुगात तप, त्रेतायुगात ज्ञान, द्वापरयुगात यज्ञ आणि कलियुगात दान हे मनुष्याच्या कल्याणाचे साधन मानले गेले आहे.
इंदिरा एकादशीचा पवित्र प्रसंग केवळ स्वतः उपवास करण्यापुरता मर्यादित न राहता एखाद्या गरजू व्यक्तीच्या जीवनातही आनंद आणण्याचे माध्यम ठरावा. हाच सेवेचा सुंदर भाव आहे.
या पुण्यतिथीला नारायण सेवा संस्थान द्वारे संचालित भोजन सेवा प्रकल्पात सहकार्य करून दीन-दुःखी, गरीब आणि दिव्यांग मुलांसाठी भोजनसेवेत सहभागी व्हा. आपल्या सहकार्यामुळे एखाद्या गरजू व्यक्तीच्या चेहऱ्यावर हास्य फुलू शकते आणि आपल्या अंतःकरणातील सेवाभाव अधिक दृढ होऊ शकतो. भगवान विष्णूंच्या आराधनेसह मानवसेवेच्या संकल्पाच्या भावनेने ही पवित्र एकादशी अधिक सार्थक बनवा.
इंदिरा एकादशी आपल्याला केवळ उपवासाचे विधान सांगत नाही, तर जीवनात संयम, श्रद्धा, भक्ती आणि परोपकाराला स्थान देण्याची प्रेरणा देते. श्रीहरींच्या चरणी मन लावणे, सात्त्विक आचरण स्वीकारणे, गरजूंची मदत करणे आणि आपल्या कर्मांना ईश्वराप्रती समर्पित करणे हीच या पवित्र तिथीची खरी भावना आहे.
चला, इंदिरा एकादशीला भगवान विष्णूंचे स्मरण करूया, श्रद्धेने व्रत आणि पूजन करूया आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार सेवा-दानाचा संकल्प घेऊया. श्रीहरींच्या कृपेने आपले मन भक्तीने परिपूर्ण होवो आणि आपली कर्मे मानवकल्याणाच्या मार्गावर पुढे जावोत.
जय श्रीहरी!
प्रश्न: इंदिरा एकादशी 2026 मध्ये कधी साजरी केली जाईल?
उत्तर: इंदिरा एकादशीचे व्रत 6 ऑक्टोबर 2026 रोजी ठेवले जाईल.
प्रश्न: इंदिरा एकादशीचे धार्मिक महत्त्व काय आहे?
उत्तर: इंदिरा एकादशी ही भगवान विष्णूंना समर्पित पवित्र तिथी आहे. या दिवशी व्रत, विष्णू पूजन, हरिनाम स्मरण, कथा-श्रवण आणि दान-पुण्याचे विशेष महत्त्व मानले जाते.
प्रश्न: इंदिरा एकादशीला कोणत्या देवाची पूजा केली जाते?
उत्तर: या दिवशी मुख्यतः भगवान विष्णूंची पूजा केली जाते.
प्रश्न: इंदिरा एकादशीच्या दिवशी तांदूळ खाऊ शकतो का?
उत्तर: एकादशीच्या दिवशी सामान्यतः तांदळाचे सेवन वर्ज्य मानले जाते.
प्रश्न: आरोग्याच्या कारणांमुळे निर्जला व्रत ठेवता येत नसेल तर फलाहार करता येतो का?
उत्तर: व्रत आपल्या शारीरिक क्षमता आणि आरोग्यानुसार ठेवावे. निर्जला व्रत शक्य नसल्यास फलाहार किंवा अन्नविरहित सात्त्विक आहाराचा पर्याय स्वीकारता येतो.
पितृ पक्षाचा शेवटचा दिवस सर्व पितृ अमावस्या म्हणून ओळखला जातो. ज्या ज्ञात किंवा अज्ञात पूर्वजांची श्राद्ध तिथी माहीत नाही किंवा काही कारणास्तव निर्धारित तिथीला त्यांचे श्राद्ध करता आले नाही, अशा सर्व पूर्वजांचे स्मरण करण्यासाठी ही अमावस्या विशेष महत्त्वाची मानली जाते.
पितृ पक्षाचा काळ आपल्या दिवंगत पितरांचे श्रद्धापूर्वक स्मरण करण्याची, त्यांच्या निमित्ताने तर्पण आणि श्राद्ध करण्याची तसेच दान-पुण्याच्या माध्यमातून आपली कृतज्ञता अर्पण करण्याची संधी देतो. सनातन परंपरेत पितरांच्या निमित्ताने केले जाणारे कर्म अत्यंत श्रद्धेने आणि विधी-विधानपूर्वक करण्याची परंपरा आहे.
द्रिक पंचांगानुसार वर्ष २०२६ मध्ये परिवर्तिनी एकादशीचे व्रत २२ सप्टेंबर रोजी ठेवले जाईल. एकादशी तिथि २१ सप्टेंबर २०२६ रोजी सायंकाळी ८:०० वाजता सुरू होईल आणि २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी रात्री ९:४३ वाजता संपेल. एकादशी व्रताचे पारण पुढच्या दिवशी द्वादशी तिथीमध्ये केले जाते. वर्ष २०२६ मध्ये व्रताचे पारण २३ सप्टेंबर रोजी सकाळी ०६:२४ ते ०८:४९ या वेळेत केले जाईल.
