ज्येष्ठ पौर्णिमा २०२६: तारीख, विधी, शुभ मुहूर्त आणि दानाचे महत्त्व

सनातन धर्मात पौर्णिमेचा दिवस अत्यंत पवित्र आणि शुभ मानला जातो. प्रत्येक पौर्णिमेला विशेष धार्मिक महत्त्व असले तरी, ज्येष्ठ महिन्यातील पौर्णिमा विशेषतः श्रेष्ठ मानली जाते. या दिवशी चंद्र आपल्या पूर्ण तेजाने—सोळा कलांनी युक्त होऊन—प्रकाशित असतो आणि पृथ्वीला अमृतासारख्या शीतल चांदण्याने न्हाऊ घालतो. धार्मिक मान्यतेनुसार, ज्येष्ठ पौर्णिमेच्या दिवशी पवित्र स्नान, जप, तप, उपवास, पूजा आणि दान यांसारखे विधी केल्याने आध्यात्मिक पुण्य प्राप्त होते आणि जीवनात सुख, समृद्धी व मानसिक शांती लाभते.

अनेक प्रदेशांत ज्येष्ठ पौर्णिमा ‘वट पौर्णिमा’ किंवा ‘वट सावित्री पौर्णिमा’ म्हणूनही साजरी केली जाते. या दिवशी स्त्रिया उपवास करतात आणि पतीचे दीर्घायुष्य व अखंड वैवाहिक सौख्यासाठी वटवृक्षाची पूजा करतात. धार्मिक ग्रंथांमध्ये वटवृक्षाला ईश्वराचे रूप मानले गेले आहे; त्यामुळे त्याची पूजा करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.

ज्येष्ठ पौर्णिमा २०२६: तारीख आणि शुभ मुहूर्त

२०२६ या वर्षात ज्येष्ठ पौर्णिमेचा सण सोमवार, २९ जून रोजी साजरा केला जाईल. पंचांगानुसार, पौर्णिमा तिथी २९ जून २०२६ रोजी पहाटे ३:०६ वाजता सुरू होईल आणि ३० जून २०२६ रोजी पहाटे ५:२६ वाजता समाप्त होईल. सनातन धर्मात ‘उदय तिथी’ला (सूर्योदयाच्या वेळी असलेली तिथी) विशेष महत्त्व असल्याने, सूर्योदयानुसार हा सण २९ जून रोजी पाळला जाईल.

ज्येष्ठ पौर्णिमेचे धार्मिक महत्त्व

धार्मिक मान्यतेनुसार, ज्येष्ठ पौर्णिमेच्या दिवशी भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मी यांची पूजा केल्याने जीवनातील सर्व दुःख आणि संकटे दूर होतात. हा दिवस मानसिक शांती मिळवण्यासाठी आणि आध्यात्मिक पुण्य संपादन करण्यासाठी एक विशेष पर्व मानला जातो.

या दिवशी ‘सत्यनारायण कथा’ ऐकणे किंवा त्याचे आयोजन करणे अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानले जाते. श्रद्धा आणि भक्तीभावाने सत्यनारायण कथा केल्यास घरात सुख-समृद्धी येते आणि कुटुंबात सकारात्मक ऊर्जेचा संचार होतो, अशी धारणा आहे. ज्येष्ठ पौर्णिमेचा दिवस चंद्राच्या पूर्ण ऊर्जेने युक्त असतो. त्यामुळे, या दिवशी ध्यान-धारणा, मंत्रजप आणि धार्मिक ग्रंथांचे वाचन केल्याने मनाला शांती आणि आध्यात्मिक समाधान मिळते. मानसिक तणाव, भीती किंवा अस्थिरतेचा सामना करणाऱ्यांसाठी हा दिवस विशेषतः शुभ मानला जातो.

वट पौर्णिमा व्रत आणि विधी

ज्येष्ठ पौर्णिमेला विवाहित स्त्रिया ‘वट सावित्री व्रत’ देखील करतात. अखंड वैवाहिक सुख आणि पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी हे व्रत केले जाते.

सकाळी स्नान केल्यानंतर, स्त्रिया स्वच्छ वस्त्रे परिधान करतात, नीटनेटके सजतात आणि व्रत करण्याचा संकल्प करतात. त्यानंतर, विधीवत पूजेसाठी त्या वटवृक्षाकडे जातात. वृक्षाच्या मुळाशी पाणी, फुले, अक्षता आणि साखर-पाणी (साखरेचे द्रावण) अर्पण केले जाते.

पूजेदरम्यान, सुखी वैवाहिक जीवनासाठी प्रार्थना करत स्त्रिया कच्च्या सुताचा धागा हातात घेऊन वटवृक्षाभोवती प्रदक्षिणा घालतात. धार्मिक मान्यतेनुसार, वटवृक्षात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (त्रिमूर्ती) यांचा वास असतो; त्यामुळे त्याची पूजा केल्याने कुटुंबाला ईश्वरी कृपा प्राप्त होते.

पूजेनंतर मोठ्यांचा आशीर्वाद घेणे अत्यंत शुभ मानले

जाते. तसेच, एखाद्या वृद्ध विवाहित स्त्रीला सौभाग्यसूचक वस्तूंचे (सुहागच्या वस्तूंचे) दान केल्यास व्रताचे आध्यात्मिक पुण्य अनेक पटींनी वाढते.

ज्येष्ठ पौर्णिमेला दानाचे महत्त्व

सनातन धर्मात दान हे सर्वोच्च पुण्यकर्म मानले जाते. पौर्णिमेच्या दिवशी केलेले दान विशेष फलदायी मानले जाते. धार्मिक ग्रंथांनुसार, या दिवशी दीन-दुबळे, असहाय्य, गरीब आणि गरजू लोकांना मदत केल्याने भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मी यांची कृपा प्राप्त होते. दानाविषयी अथर्ववेद असे सांगतो:

दानधर्मात् परो धर्मो भूतानां नेह विद्यते

याचा अर्थ असा की, दान करण्यापेक्षा श्रेष्ठ असे कोणतेही पुण्य किंवा धर्मकृत्य नाही.

दान म्हणजे केवळ पैसे देणे नव्हे; तर ते माणुसकी, करुणा आणि सेवेचे प्रतीक आहे. जेव्हा आपण गरजू व्यक्तीला मदत करतो, तेव्हा त्यांच्या जीवनात आशा आणि सकारात्मक बदल घडतो. ही भावनाच खऱ्या धर्माचे लक्षण आहे.

धर्मग्रंथांत म्हटले आहे:

*सुक्षेत्रे वापयेद्बीजं सुपत्रे निक्षिपेद् धनम्।*

*सुक्षेत्रे च सुपत्रे च ह्युप्तं दत्तं न नश्यति।*

अर्थ: सुपीक जमिनीत पेरलेले बी आणि योग्य व्यक्तीला दिलेले दान कधीही वाया जात नाही.

ज्येष्ठ पौर्णिमेला काय दान करावे?

ज्येष्ठ पौर्णिमेच्या दिवशी अन्न आणि धान्य दान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. उन्हाळ्याच्या या दिवसांत तहानलेल्या आणि गरजूंना थंड पाणी देणे हे देखील मोठे पुण्यकर्म मानले जाते. धर्मग्रंथांमध्ये अन्नदानाला दानाचा सर्वोच्च प्रकार मानले गेले आहे; असे म्हटले जाते की अन्नदानापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही दान नाही.

ज्येष्ठ पौर्णिमेच्या या पवित्र प्रसंगी, निराधार, असहाय आणि गरजू मुलांना भोजन देण्याच्या ‘नारायण सेवा संस्थान’च्या उपक्रमाला सहकार्य करा आणि भगवान विष्णूंच्या कृपेने आपले जीवन उजळवून टाका.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न: २०२६ मध्ये ज्येष्ठ पौर्णिमा कधी साजरी केली जाईल?

उत्तर: ज्येष्ठ पौर्णिमा सोमवार, २९ जून २०२६ रोजी साजरी केली जाईल.

प्रश्न: ज्येष्ठ पौर्णिमेला ‘वट पौर्णिमा’ असेही म्हणतात का?

उत्तर: होय, अनेक ठिकाणी ज्येष्ठ महिन्यातील या पौर्णिमेला ‘वट पौर्णिमा’ किंवा ‘वट सावित्री पौर्णिमा’ म्हणूनही ओळखले जाते.

प्रश्न: ज्येष्ठ पौर्णिमेला कोणत्या देवतेची पूजा केली जाते? उत्तर: या दिवशी भगवान विष्णू, देवी लक्ष्मी, चंद्रदेव आणि वटवृक्षाची पूजा करण्याला विशेष महत्त्व आहे.

प्रश्न: ज्येष्ठ पौर्णिमेला वटवृक्षाची पूजा का केली जाते?

उत्तर: धार्मिक मान्यतेनुसार, वटवृक्षात देवतांचा वास असतो असे मानले जाते. त्याची पूजा केल्याने कुटुंबात सुख, समृद्धी आणि सौभाग्य प्राप्त होते.