કાર્તિક માસ ભગવાન શ્રી હરિ વિષ્ણુની ઉપાસના અને પુણ્ય કાર્યો માટે અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. આ માસમાં દીપદાન, પવિત્ર સ્નાન, જપ, તપ અને દાનનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. કાર્તિક પૂર્ણિમા આ પવિત્ર માસના સમાપનનું પ્રતીક છે. તેને કાર્તિક પૂર્ણિમા, દેવ દિવાળી અને ત્રિપુરારી પૂર્ણિમા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, આ દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરવી, પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન કરવું, દીપદાન કરવું અને જરૂરિયાતમંદોની સેવા કરવાથી પુણ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે.
હિંદુ પંચાંગ અનુસાર, કાર્તિક પૂર્ણિમા મંગળવાર, 24 નવેમ્બર, 2026ના રોજ ઉજવવામાં આવશે. આ દિવસે સ્નાન, દાન, દીપદાન અને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે.
પૂર્ણિમા તિથિ 23 નવેમ્બર, 2026ના રોજ રાત્રે 11:42 વાગ્યે શરૂ થશે અને 24 નવેમ્બર, 2026ના રોજ રાત્રે 8:23 વાગ્યે પૂર્ણ થશે. હિંદુ ધર્મમાં ઉદય તિથિ એટલે કે સૂર્યોદય સમયે પ્રવર્તમાન ચંદ્ર તિથિને વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. તેથી કાર્તિક પૂર્ણિમા 24 નવેમ્બરે ઉજવવામાં આવશે.
સનાતન પરંપરામાં કાર્તિક પૂર્ણિમાને શુભ અને આધ્યાત્મિક પુણ્ય પ્રદાન કરતો પવિત્ર અવસર માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, આ દિવસે પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન કરવું, ભગવાન વિષ્ણુ અને ભગવાન શિવની પૂજા કરવી તથા જરૂરિયાતમંદોને દાન આપવાથી પુણ્ય મળે છે. ધાર્મિક ગ્રંથોમાં પણ કાર્તિક માસ દરમિયાન જપ, તપ અને ભક્તિના મહત્ત્વ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
આ દિવસે દીપદાન કરવાની પરંપરા પણ પ્રાચીન છે. દીવાને જ્ઞાન, શ્રદ્ધા અને શુભતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. જેમ એક નાનો દીવો અંધકાર દૂર કરે છે, તેમ ભગવાન પ્રત્યેની ભક્તિ મનુષ્યને પોતાના અંતરમાં રહેલા અજ્ઞાન અને નકારાત્મકતા પર વિજય મેળવવાની પ્રેરણા આપે છે.
કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે વારાણસી સહિત ભારતના અનેક સ્થળોએ દેવ દિવાળી ખૂબ જ શ્રદ્ધા અને ઉત્સાહથી ઉજવવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, આ દિવસે દેવતાઓ પૃથ્વી પર આવીને દિવાળી ઉજવે છે. આ જ કારણથી મંદિરો, નદીના ઘાટો અને પવિત્ર સ્થળોએ અસંખ્ય દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે.
ઉત્તર પ્રદેશના વારાણસીમાં ગંગા નદીના કિનારે આવેલા ઘાટો દેવ દિવાળીનું મુખ્ય આકર્ષણ છે. દીવાઓથી ઝગમગતા ઘાટો, વૈદિક મંત્રોચ્ચાર, ગંગા આરતી અને ભક્તોની શ્રદ્ધા સમગ્ર વાતાવરણને આધ્યાત્મિક બનાવે છે. આ દૃશ્ય ભક્તિ, પ્રકાશ અને ભારતીય સંસ્કૃતિના દિવ્ય સ્વરૂપનો સુંદર અનુભવ કરાવે છે.
કાર્તિક પૂર્ણિમા ભગવાન શિવ સાથે જોડાયેલી એક પ્રસિદ્ધ પૌરાણિક કથા સાથે સંબંધિત છે. હિંદુ પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર, ત્રિપુરાસુર નામના એક અસુરે પોતાની અપાર શક્તિથી ત્રણ નગરો બનાવ્યાં હતાં અને દેવતાઓ તથા અન્ય લોકના જીવોને ત્રાસ આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેના અત્યાચારોથી દુઃખી થઈને દેવતાઓએ રક્ષણ માટે ભગવાન શિવને પ્રાર્થના કરી.
દેવતાઓની પ્રાર્થનાનો સ્વીકાર કરીને ભગવાન શિવે ત્રિપુરાસુરનો સંહાર કરવાનો સંકલ્પ કર્યો. તેમણે પોતાના દિવ્ય બાણથી અસુરનાં ત્રણેય નગરોનો નાશ કર્યો અને દેવતાઓને તેના ત્રાસમાંથી મુક્ત કરાવ્યા. આ વિજય પછી ભગવાન શિવ ત્રિપુરારી તરીકે ઓળખાયા અને કાર્તિક પૂર્ણિમાને ત્રિપુરારી પૂર્ણિમા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
પૂજાવિધિ પ્રાદેશિક રિવાજો અનુસાર અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. તેથી પોતાની પારિવારિક પરંપરા અને સ્થાનિક ધાર્મિક રીતરિવાજોનું પાલન કરવું યોગ્ય છે.
હિંદુ ધર્મમાં દાનને પુણ્યકર્મ અને અન્ય લોકોને મદદ કરવાનું મહત્ત્વપૂર્ણ માધ્યમ માનવામાં આવે છે. કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે જરૂરિયાતમંદોને સહાય કરવી વિશેષ શુભ માનવામાં આવે છે. આ દિવસે દાન કરવું માત્ર ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ સમાજ પ્રત્યેની આપણી જવાબદારીઓ નિભાવવાની તક પણ છે.
આ પવિત્ર અવસરે ભક્તો અનાજ, ભોજન અને જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓનું દાન કરે છે. પોતાની આર્થિક ક્ષમતા અનુસાર જરૂરિયાતમંદ બાળકો, આર્થિક રીતે નબળા પરિવારો, વરિષ્ઠ નાગરિકો અને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓને મદદ કરવી જોઈએ.
ભક્તિનો સાચો ભાવ ત્યારે પ્રગટ થાય છે, જ્યારે આપણે બીજાઓની પીડાને સમજવાની અને તેમની મુશ્કેલીઓ ઘટાડવામાં મદદ કરવાની કરુણા કેળવીએ છીએ. ભૂખ્યા વ્યક્તિને ભોજન કરાવવું, જરૂરિયાતમંદને આવશ્યક સામગ્રી પૂરી પાડવી અથવા મુશ્કેલીમાં રહેલી વ્યક્તિને સહારો આપવો એ માનવતા અને નિઃસ્વાર્થ સેવાના અર્થપૂર્ણ ઉદાહરણો છે.
નારાયણ સેવા સંસ્થાનની સેવાકીય પહેલોમાં જોડાઈને તમે જરૂરિયાતમંદ લોકો, દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ અને વંચિત બાળકોને મદદ કરી શકો છો. આ રીતે આ પવિત્ર અવસરને કરુણા અને સેવાના ભાવ સાથે જોડી શકાય છે. ચાલો, કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે પ્રાર્થના સાથે બીજાની સેવા કરવાનો સંકલ્પ લઈએ અને જેમને સૌથી વધુ જરૂર છે, તેમના જીવનમાં આશાનો દીવો પ્રગટાવીએ.
કાર્તિક પૂર્ણિમા આપણને શ્રદ્ધા, ભક્તિ, દાન અને સેવાનું મહત્ત્વ સમજાવે છે. આ પવિત્ર તહેવાર શીખવે છે કે ભગવાનની ઉપાસના માત્ર મંદિરો સુધી સીમિત નથી; દિવ્યતાનું સ્મરણ આપણા પ્રેમ, દયા અને બીજાઓને મદદ કરવાની ભાવનામાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે.
આ કાર્તિક પૂર્ણિમાએ ભગવાન વિષ્ણુ અને ભગવાન શિવની પૂજા કરો, દીપદાન કરો અને જરૂરિયાતમંદોને મદદ કરવાનો સંકલ્પ લો. પોતાની ક્ષમતા અનુસાર કોઈના જીવનમાં ખુશીઓ લાવો અને સેવાને તમારા જીવનનો અભિન્ન ભાગ બનાવો.
કાર્તિક પૂર્ણિમાના આ શુભ અવસરે ભક્તિની સાથે સેવાનો દીવો પણ પ્રગટાવો. જરૂરિયાતમંદોની મદદ કરીને આ તહેવારને અર્થપૂર્ણ બનાવો, કારણ કે તેમને નારાયણનાં સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન: કાર્તિક પૂર્ણિમા 2026માં ક્યારે ઉજવવામાં આવશે?
જવાબ: કાર્તિક પૂર્ણિમા 24 નવેમ્બર, 2026ના રોજ ઉજવવામાં આવશે.
પ્રશ્ન: કાર્તિક પૂર્ણિમાને દેવ દિવાળી કેમ કહેવામાં આવે છે?
જવાબ: ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે દેવતાઓ પૃથ્વી પર આવીને દિવાળી ઉજવે છે. તેથી આ તહેવારને દેવ દિવાળી કહેવામાં આવે છે અને મંદિરો તથા ગંગા નદીના ઘાટો પર દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન: કાર્તિક પૂર્ણિમાને ત્રિપુરારી પૂર્ણિમા કેમ કહેવામાં આવે છે?
જવાબ: પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર, કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે ભગવાન શિવે ત્રિપુરાસુરનાં ત્રણ નગરોનો નાશ કર્યો હતો. આ કારણે ભગવાન શિવ ત્રિપુરારી તરીકે ઓળખાય છે અને આ પવિત્ર અવસરને ત્રિપુરારી પૂર્ણિમા કહેવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન: કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે કયા દેવતાઓની પૂજા કરવી જોઈએ?
જવાબ: આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ અને ભગવાન શિવની પૂજાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે.
પ્રશ્ન: કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે દીપદાન શા માટે કરવામાં આવે છે?
જવાબ: દીપદાનને શુભતા, જ્ઞાન અને આધ્યાત્મિક પ્રકાશનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. આ દિવસે દીવા પ્રગટાવીને ભક્તો ભગવાન પ્રત્યેની પોતાની શ્રદ્ધા વ્યક્ત કરે છે અને જીવનમાં સુખ, શાંતિ તથા સકારાત્મકતા માટે પ્રાર્થના કરે છે.
પ્રશ્ન: કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે શું દાન કરવું જોઈએ?
જવાબ: આ દિવસે પોતાની શક્તિ અનુસાર જરૂરિયાતમંદો માટે અનાજ, ભોજન અને જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓનું દાન કરવું શુભ માનવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન: શું કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે ઘરે પૂજા અને દીપદાન કરી શકાય છે?
જવાબ: હા, ભક્તો ઘરે સ્નાન કરીને ભગવાન વિષ્ણુ અને ભગવાન શિવની પૂજા કરી શકે છે. તેઓ પોતાના પૂજાસ્થળે દીવા પ્રગટાવી શકે છે અને પોતાની શ્રદ્ધા તથા પરંપરા અનુસાર દીપદાન કરી શકે છે.