કારતક મહિનાના શુક્લ પક્ષની એકાદશી તિથિ ભગવાન શ્રી હરિ વિષ્ણુની ઉપાસના માટે અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. આ એકાદશીને દેવ ઉઠી એકાદશી, દેવોત્થાન એકાદશી અને પ્રબોધિની એકાદશી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, ભગવાન વિષ્ણુ અષાઢ શુક્લ એકાદશીથી ચાર મહિના સુધી યોગનિદ્રામાં જાય છે અને કારતક શુક્લ એકાદશીના દિવસે જાગે છે. ભગવાન વિષ્ણુના જાગરણ સાથે ચાતુર્માસનો અંત થાય છે અને લગ્ન સહિતનાં અન્ય શુભ અને માંગલિક કાર્યોની શરૂઆત થાય છે.
દેવ ઉઠી એકાદશી માત્ર ઉપવાસ અને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવાનો જ મહત્વપૂર્ણ દિવસ નથી, પરંતુ ભક્તિ, આત્મસંયમ, સેવા અને દાનની ભાવના જગાડતો પવિત્ર અવસર પણ છે. આ દિવસે ભક્તો ભગવાન વિષ્ણુ અને માતા લક્ષ્મીની પૂજા કરે છે, તુલસી માતા સમક્ષ દીવો પ્રગટાવે છે, એકાદશીનું વ્રત રાખે છે અને પોતાની શ્રદ્ધા તથા ક્ષમતા અનુસાર જરૂરિયાતમંદોની સેવા કરે છે.
વૈદિક પંચાંગ અનુસાર, વર્ષ 2026માં દેવ ઉઠી એકાદશી શુક્રવાર, 20 નવેમ્બરના રોજ મનાવવામાં આવશે. એકાદશી તિથિ 20 નવેમ્બર, 2026ના રોજ સવારે 7:15 વાગ્યે શરૂ થશે અને 21 નવેમ્બર, 2026ના રોજ સવારે 6:31 વાગ્યે પૂર્ણ થશે. ઉદય તિથિના સિદ્ધાંત અનુસાર, દેવ ઉઠી એકાદશીનું વ્રત 20 નવેમ્બરના રોજ રાખવામાં આવશે.
વ્રત રાખનારા ભક્તોએ દ્વાદશી તિથિએ વ્રતના પારણાનો સમય તેમના સ્થાનિક પંચાંગ અનુસાર નક્કી કરવો જોઈએ. અલગ-અલગ સ્થળોએ સૂર્યોદયનો સમય જુદો હોવાથી પારણાના સમયમાં પણ ફેરફાર થઈ શકે છે.
ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, ભગવાન વિષ્ણુ યોગનિદ્રામાં ગયા પછી ચાતુર્માસનો પ્રારંભ થાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભક્તો ખાસ કરીને પૂજા, ઉપવાસ, આધ્યાત્મિક સાધના અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જ્યારે પરંપરાગત રીતે અનેક માંગલિક કાર્યો ટાળવામાં આવે છે. કારતક શુક્લ એકાદશીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુના જાગરણ સાથે ચાતુર્માસનો અંત આવે છે. તેથી દેવ ઉઠી એકાદશીને દેવશક્તિઓના જાગરણનો દિવસ માનવામાં આવે છે. આ દિવસથી લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ અને અન્ય શુભ તથા માંગલિક કાર્યો પરંપરાગત રીતે શરૂ થઈ શકે છે.
ભગવાન વિષ્ણુને સૃષ્ટિના પાલનહાર માનવામાં આવે છે. તેથી ભક્તો આ દિવસે તેમની પૂજા કરીને પોતાના જીવનમાં સુખ, શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને સદાચાર માટે પ્રાર્થના કરે છે. ભગવાન શ્રી હરિ સાથે માતા લક્ષ્મીની પૂજા કરવાથી પરિવારને સુખાકારી અને સૌભાગ્યના આશીર્વાદ મળે છે, એવી પણ ધાર્મિક માન્યતા છે.
દેવ ઉઠી એકાદશી સાથે તુલસી વિવાહની પરંપરા પણ જોડાયેલી છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, તુલસી માતાને માતા લક્ષ્મીનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે, જ્યારે ભગવાન શાલિગ્રામને ભગવાન વિષ્ણુનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. તેથી ભક્તો આ દિવસે તુલસી અને શાલિગ્રામના પ્રતીકાત્મક વિવાહનું આયોજન કરીને ભગવાન વિષ્ણુ અને માતા લક્ષ્મીના આશીર્વાદ મેળવે છે.
તુલસી વિવાહ માટે તુલસીના છોડને શણગારો અને તુલસી માતાને ચુંદડી, કંકુ, અક્ષત, ફૂલો તથા અન્ય પૂજાસામગ્રી અર્પણ કરો. ભગવાન શાલિગ્રામની પૂજા કરીને બંનેને લગ્નમંડપમાં સ્થાપિત કરો. ત્યારબાદ કુટુંબની પરંપરા અનુસાર લગ્નવિધિ પૂર્ણ કરો.
મંગલગીતો ગાઓ, આરતી કરો અને પ્રસાદનું વિતરણ કરો. તુલસી વિવાહ દ્વારા ભક્તો પોતાના પરિવારમાં સુખ, સમૃદ્ધિ અને મંગલમય જીવન માટે પ્રાર્થના કરે છે.
મહારાષ્ટ્રમાં આવેલું પંઢરપુર એક મહત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થળ છે. અહીં કાર્તિકી એકાદશીના અવસરે વિશાળ ધાર્મિક મેળાવડો યોજાય છે. મોટી સંખ્યામાં ભક્તો ભગવાન વિઠ્ઠલનાં દર્શન અને આશીર્વાદ મેળવવા માટે મંદિરે આવે છે. ભગવાન વિઠ્ઠલને ભગવાન વિષ્ણુનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.
પંઢરપુરની ભક્તિ પરંપરામાં કીર્તન, ભજન અને ભગવાનના નામસ્મરણનું વિશેષ મહત્વ છે. ભક્તો ભગવાન વિઠ્ઠલના ચરણોમાં પોતાની શ્રદ્ધા અર્પણ કરે છે અને આધ્યાત્મિક કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે.
કારતક મહિનાની ધાર્મિક પરંપરાઓ ગુજરાતના ગિરનાર પર્વત સાથે પણ જોડાયેલી છે. આ પર્વ દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં ભક્તો ગિરનારની પરિક્રમા કરે છે. મુશ્કેલ માર્ગ પર ચાલીને ભક્તો ઈશ્વર પ્રત્યેની પોતાની શ્રદ્ધા અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે.
ગિરનાર પરિક્રમા માત્ર ધાર્મિક મહત્વ માટે જ નહીં, પરંતુ ભક્તિ, ધીરજ અને આત્મસંયમ માટે પણ જાણીતી છે. આ યાત્રા દરમિયાન ભક્તો પર્વતની આસપાસ આવેલા પવિત્ર સ્થળોની મુલાકાત લે છે અને દિવ્ય આશીર્વાદ મેળવે છે.
રાજસ્થાનના પુષ્કરમાં કારતક મહિનાની ઉજવણી વિશેષ ધાર્મિક ઉત્સાહ સાથે કરવામાં આવે છે. પવિત્ર પુષ્કર સરોવર અને ભગવાન બ્રહ્માના મંદિરને કારણે પુષ્કર ભારત તથા વિદેશના ભક્તો માટે મહત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થળ છે.
કારતક મહિનામાં પુષ્કર સરોવરમાં પવિત્ર સ્નાન કરવું, મંદિરોમાં દર્શન કરવાં અને દીવા પ્રગટાવવા આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ સમય દરમિયાન દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી સંતો, આધ્યાત્મિક સાધકો અને ભક્તો પુષ્કરની મુલાકાત લે છે. ધાર્મિક શ્રદ્ધાની સાથે પુષ્કર મેળો રાજસ્થાનની સમૃદ્ધ લોકસંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓની ઝલક પણ રજૂ કરે છે.
સનાતન પરંપરામાં દાનને ધર્મ અને નિઃસ્વાર્થ સેવાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે. જરૂરિયાતમંદોની સેવા કરવી અને તેમના કલ્યાણમાં યોગદાન આપવું ભારતીય સંસ્કૃતિનો અભિન્ન ભાગ રહ્યાં છે. ધાર્મિક ગ્રંથો અને પુરાણોમાં પણ દાનના મહત્વનો અનેક સ્થળે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
કૂર્મ પુરાણમાં દાનનું મહત્વ દર્શાવતો નીચેનો શ્લોક આપવામાં આવ્યો છે:
સ્વર્ગાયુર્ભૂતિકામેન તથા પાપોપશાંતયે।
મુમુક્ષુણા ચ દાતવ્યં બ્રાહ્મણેભ્યસ્તથાર્હવમ્॥
તેનો અર્થ એ છે કે સ્વર્ગ, દીર્ઘાયુષ્ય, સમૃદ્ધિ, પાપોમાંથી મુક્તિ અને મોક્ષની ઇચ્છા રાખનાર વ્યક્તિએ યોગ્ય પાત્રને આદરપૂર્વક દાન આપવું જોઈએ.
દેવ ઉઠી એકાદશીના દિવસે પોતાની ક્ષમતા અનુસાર ભોજન, અનાજ અને જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓનું દાન કરો. જરૂરિયાતમંદને ભોજન કરાવો, આર્થિક રીતે નબળા પરિવારને સહાય કરો અને મદદની જરૂર હોય તેવી વ્યક્તિનો સહારો બનો.
દાન કરતી વખતે દેખાડો કરવાનું ટાળો અને સેવામાં નિષ્ઠા જાળવો. વ્યક્તિની વાસ્તવિક જરૂરિયાતોને સમજીને કરવામાં આવતી સહાય દાનની ભાવનાને સાચા અર્થમાં સાર્થક બનાવે છે.
ભોજન જીવનની મૂળભૂત જરૂરિયાતોમાંની એક છે. ભૂખ્યા વ્યક્તિને ભોજન કરાવવું એ કરુણા અને માનવતાની સૌથી સરળ અભિવ્યક્તિઓમાંનું એક છે. તેથી ભગવાન વિષ્ણુના જાગરણના આ પવિત્ર એકાદશી પર્વ પર તમારી પૂ
જાને ભોજન સેવાની ભાવના સાથે જોડો.
નારાયણ સેવા સંસ્થાન દ્વારા જરૂરિયાતમંદ, વંચિત અને દિવ્યાંગ બાળકો માટે ચલાવવામાં આવતી ભોજન સેવા પહેલને સહયોગ આપો. તમારી ક્ષમતા અનુસાર યોગદાન આપીને જરૂરિયાતમંદ બાળકને પૌષ્ટિક ભોજન પૂરું પાડવાના આ કાર્યનો ભાગ બનો.
ભગવાન શ્રી હરિના ચરણોમાં પ્રાર્થના કરવાની સાથે જરૂરિયાતમંદ લોકોમાં નારાયણનાં દર્શન કરીને તેમની સેવા કરો. આ દેવ ઉઠી એકાદશી પર તમારા પરિવારની સાથે એવા લોકોના જીવનમાં પણ ખુશીઓ લાવવાનો સંકલ્પ લો, જેમને તમારા સહયોગની જરૂર છે.
પ્રશ્ન: વર્ષ 2026માં દેવ ઉઠી એકાદશી ક્યારે છે?
જવાબ: વર્ષ 2026માં દેવ ઉઠી એકાદશી શુક્રવાર, 20 નવેમ્બરના રોજ મનાવવામાં આવશે.
પ્રશ્ન: આ એકાદશીને દેવ ઉઠી એકાદશી શા માટે કહેવામાં આવે છે?
જવાબ: ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, ભગવાન વિષ્ણુ અષાઢ શુક્લ એકાદશીના દિવસે યોગનિદ્રામાં જાય છે અને કારતક શુક્લ એકાદશીના દિવસે જાગે છે. તેથી આ તિથિને દેવ ઉઠી એકાદશી કહેવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન: દેવ ઉઠી એકાદશીના દિવસે કોની પૂજા કરવી જોઈએ?
જવાબ: દેવ ઉઠી એકાદશીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ અને માતા લક્ષ્મીની પૂજા કરવી જોઈએ.
પ્રશ્ન: દેવ ઉઠી એકાદશીના દિવસે શું દાન કરવું જોઈએ?
જવાબ: પોતાની શ્રદ્ધા અને ક્ષમતા અનુસાર જરૂરિયાતમંદ લોકોને ભોજન, અનાજ અને જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓનું દાન કરવું જોઈએ.