દિવાળીની તૈયારીઓ વચ્ચે કારતક માસના કૃષ્ણ પક્ષની ત્રયોદશી તિથિએ ધનતેરસનો પવિત્ર તહેવાર આવે છે. આ પર્વ ભગવાન ધન્વંતરિ, માતા લક્ષ્મી અને ભગવાન કુબેરની પૂજાને સમર્પિત છે. સનાતન પરંપરામાં ધનતેરસને સોનું, ચાંદી કે નવાં વાસણો ખરીદવા માટે જ નહીં, પરંતુ સારા સ્વાસ્થ્ય, સુખ, સમૃદ્ધિ અને સુખમય જીવનની પ્રાર્થના કરવા માટે પણ શુભ અવસર માનવામાં આવે છે.
આ પવિત્ર દિવસે ભક્તો પોતાનાં ઘરોમાં દીવા પ્રગટાવે છે, ભગવાન ધન્વંતરિની પૂજા કરે છે અને પરિવારના જીવનમાં કાયમી સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ જળવાઈ રહે તે માટે માતા લક્ષ્મીને પ્રાર્થના કરે છે.
વર્ષ 2026માં ધનતેરસનો તહેવાર શુક્રવાર, 6 નવેમ્બરના રોજ ઉજવવામાં આવશે.
આ સમય દ્રિક પંચાંગની ગણતરીઓ પર આધારિત છે. સ્થાનિક સૂર્યોદય, સૂર્યાસ્ત અને પ્રાદેશિક પંચાંગની ગણતરીઓને કારણે અલગ-અલગ શહેરોમાં શુભ મુહૂર્તમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી પૂજા કરતાં પહેલાં ભક્તોએ પોતાના સ્થાનિક પંચાંગ મુજબ સમયની ખાતરી કરવી જોઈએ.
ધનતેરસનું ધાર્મિક મહત્ત્વ સમુદ્રમંથનની પૌરાણિક કથા સાથે જોડાયેલું છે. માન્યતા અનુસાર, સમુદ્રમંથન દરમિયાન ભગવાન ધન્વંતરિ અમૃતથી ભરેલો કળશ લઈને પ્રગટ થયા હતા. ભગવાન ધન્વંતરિને આયુર્વેદના પ્રણેતા અને દેવતાઓના દિવ્ય વૈદ્ય માનવામાં આવે છે. ભક્તો સારા સ્વાસ્થ્ય, દીર્ઘાયુષ્ય અને રોગોથી મુક્તિ માટે તેમની પૂજા કરે છે.
ધનતેરસના દિવસે માતા લક્ષ્મીની પૂજાનું પણ વિશેષ મહત્ત્વ છે. તેમને ધન, સમૃદ્ધિ, સૌભાગ્ય અને ઐશ્વર્યની દેવી માનવામાં આવે છે. બીજી તરફ, ભગવાન કુબેરને દેવતાઓના ખજાનચી અને ધનના રક્ષક માનવામાં આવે છે. આ ત્રણેય દિવ્ય સ્વરૂપોની પૂજા કરીને ભક્તો પોતાના ઘરમાં માત્ર ભૌતિક સમૃદ્ધિ જ નહીં, પરંતુ સદાચાર, સારું સ્વાસ્થ્ય અને જ્ઞાન પણ જળવાઈ રહે તેવી પ્રાર્થના કરે છે.
ભગવાન ધન્વંતરિને ભગવાન વિષ્ણુના દિવ્ય અવતાર તરીકે માનવામાં આવે છે. તેમના હાથમાં રહેલો અમૃતનો કળશ જીવનની અવિરતતા, સારા સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારીનું પ્રતીક છે. ધનતેરસના દિવસે ભક્તો ભગવાન ધન્વંતરિનું સ્મરણ કરીને પોતાના અને પોતાના પરિવારના સારા સ્વાસ્થ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ અવસર આયુર્વેદ, દવાઓ અને માનવજીવનના સ્વાસ્થ્યની સંભાળ રાખતી ઉપચાર પદ્ધતિઓ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો પણ છે.
ભગવાન ધન્વંતરિની પૂજા કરતી વખતે ભક્તો નીચેના પ્રચલિત મંત્રનો જાપ કરી શકે છે:
ૐ નમો ભગવતે મહાસુદર્શનાય વાસુદેવાય ધન્વંતરયે।
અમૃતકલશ હસ્તાય સર્વભય વિનાશાય સર્વરોગ નિવારણાય।
ત્રૈલોક્યનાથાય શ્રી મહાવિષ્ણવે નમઃ।
આ મંત્ર દ્વારા ભક્તો ભગવાન ધન્વંતરિને પ્રાર્થના અર્પણ કરે છે અને પોતાના પરિવાર માટે સારા સ્વાસ્થ્ય, શાંતિ તથા સુખાકારીના આશીર્વાદ માંગે છે.
સાંજે ઘરના પૂજાસ્થાનને સ્વચ્છ કરો અને ત્યાં માતા લક્ષ્મી, ભગવાન કુબેર તથા ભગવાન ધન્વંતરિની મૂર્તિઓ અથવા તસવીરો સ્થાપિત કરો. શ્રદ્ધાપૂર્વક દીવા, ધૂપ, ફૂલો, અખંડ ચોખા (અક્ષત), કંકુ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને પૂજા કરો.
માતા લક્ષ્મીની પૂજા કરતી વખતે આ મંત્રનો જાપ કરો:
ૐ શ્રીં મહાલક્ષ્મ્યૈ નમઃ।
ભગવાન કુબેરની પૂજા માટે સામાન્ય રીતે નીચેનો મંત્ર બોલવામાં આવે છે:
ૐ યક્ષાય કુબેરાય વૈશ્રવણાય ધનધાન્યાધિપતયે।
ધનધાન્ય સમૃદ્ધિં મે દેહિ દાપય સ્વાહા।
પૂજા દરમિયાન ભક્તોએ એ વાતનું સ્મરણ રાખવું જોઈએ કે સમૃદ્ધિનો ઉપયોગ માત્ર પોતાના અને પરિવારના કલ્યાણ માટે જ નહીં, પરંતુ સદ્કાર્યો અને જરૂરિયાતમંદ લોકોની મદદ માટે પણ કરવો જોઈએ.
ધનતેરસના દિવસે સોનું, ચાંદી, નવાં વાસણો અને અન્ય ઉપયોગી વસ્તુઓ ખરીદવી શુભ માનવામાં આવે છે. લોકમાન્યતા અનુસાર, આ દિવસે ખરીદેલી વસ્તુઓ ઘરમાં સમૃદ્ધિ અને સૌભાગ્યનું પ્રતીક બને છે. ઘણાં પરિવારો આ પ્રસંગે ઘરેણાં, ધાતુનાં વાસણો, સિક્કા અને પૂજાની સામગ્રી ખરીદવાની પરંપરા અનુસરે છે.
ખરીદી માટે ભક્તો પોતાના સ્થાનિક પંચાંગમાં દર્શાવેલા શુભ ચોઘડિયા અને મુહૂર્તને ધ્યાનમાં લઈ શકે છે. સોનું કે ચાંદી ખરીદવાનું આયોજન કરતા લોકોએ પોતાના શહેર માટેનું ધનતેરસ ખરીદી મુહૂર્ત તપાસવું જોઈએ, કારણ કે અલગ-અલગ સ્થળોએ સમયમાં ફેરફાર હોઈ શકે છે.
આ દિવસે ખરીદી કરવી ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાનો એક ભાગ છે, પરંતુ કોઈ વસ્તુ ખરીદવી ફરજિયાત નથી. પોતાની જરૂરિયાત અને આર્થિક ક્ષમતા અનુસાર જ ખરીદી કરવી શ્રેષ્ઠ છે. આ તહેવારનો સાચો આનંદ ભક્તિ, સંતોષ અને પરિવાર સાથે અર્થપૂર્ણ સમય વિતાવવામાં રહેલો છે.
કેટલીક લોકમાન્યતાઓ અનુસાર ધનતેરસ પર અમુક વસ્તુઓ ખરીદવાનું ટાળવામાં આવે છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં નીચેની વસ્તુઓ ખરીદવી અશુભ માનવામાં આવે છે:
આ માન્યતાઓ પરંપરાગત લોકવિશ્વાસ પર આધારિત છે. અલગ-અલગ પ્રદેશો અને પરિવારોમાં રીતરિવાજો અલગ હોઈ શકે છે.
ધનતેરસની સાંજે દીવા પ્રગટાવો અને તેમને ઘરના મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર તથા પૂજાસ્થાન પાસે મૂકો. આ દિવસે યમદીપદાનની પરંપરા પણ પાળવામાં આવે છે. લોકમાન્યતા અનુસાર, ઘરની બહાર દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને દીવો પ્રગટાવવો એ પરિવારના સભ્યોની રક્ષા અને દીર્ઘાયુષ્ય માટે ભગવાન યમને પ્રાર્થના કરવાનો એક માર્ગ છે.
દીપદાન આશા, શુભતા અને સુખાકારી સાથે જોડાયેલી ધાર્મિક વિધિ છે. દિવાળીના સ્વાગતની તૈયારીઓ દરમિયાન દીવાઓ અને રોશનીથી ઘરો તથા આંગણાં ઝળહળી ઊઠે છે અને પરિવારના સભ્યોને એકસાથે લાવે છે.
ધનતેરસ એ ભગવાન ધન્વંતરિ, માતા લક્ષ્મી અને ભગવાન કુબેરની આરાધના કરવાનો પવિત્ર અવસર છે. શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરો, ઘરમાં દીવા પ્રગટાવો અને પોતાની આર્થિક ક્ષમતા અનુસાર ખરીદીની પરંપરાઓ અનુસરો. સાથે જ સારા સ્વાસ્થ્ય, સદાચાર, સંતોષ અને જરૂરિયાતમંદોની સેવા કરવાના સંકલ્પને પણ મહત્ત્વ આપો.
આ ધનતેરસે ચાલો, આપણે આપણા ઘરની સાથે હૃદયમાં પણ ભક્તિ અને કરુણાનો દીવો પ્રગટાવીએ. ભગવાન ધન્વંતરિ સૌને સારા સ્વાસ્થ્યના આશીર્વાદ આપે, માતા લક્ષ્મી દરેક પરિવારમાં સુખ અને સમૃદ્ધિ લાવે તથા ભગવાન કુબેર જ્ઞાન અને સદબુદ્ધિ સાથે સૌને સમૃદ્ધિના આશીર્વાદ આપે.
પ્રશ્ન: 2026માં ધનતેરસ ક્યારે છે?
જવાબ: વર્ષ 2026માં ધનતેરસ 6 નવેમ્બરના રોજ ઉજવવામાં આવશે.
પ્રશ્ન: ધનતેરસ પર કયા દેવતાઓની પૂજા કરવામાં આવે છે?
જવાબ: આ દિવસે મુખ્યત્વે ભગવાન ધન્વંતરિ, માતા લક્ષ્મી અને ભગવાન કુબેરની પૂજા કરવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન: ધનતેરસ પર શું ખરીદવું શુભ માનવામાં આવે છે?
જવાબ: સોનું, ચાંદી, નવાં વાસણો, માતા લક્ષ્મી અને ભગવાન ગણેશની મૂર્તિઓ તથા સાવરણી ખરીદવી એ પ્રચલિત પરંપરા છે. ખરીદી પોતાની જરૂરિયાત અને આર્થિક ક્ષમતા અનુસાર કરવી જોઈએ.
પ્રશ્ન: ધનતેરસ પર યમદીપદાન શા માટે કરવામાં આવે છે?
જવાબ: યમદીપદાન એ પરિવારની રક્ષા, દીર્ઘાયુષ્ય અને અકાળ મૃત્યુના ભયથી મુક્તિ માટે પ્રાર્થના કરવા સાથે જોડાયેલી પરંપરાગત વિધિ છે.
પ્રશ્ન: ધનતેરસ પર ભગવાન ધન્વંતરિની પૂજા શા માટે કરવામાં આવે છે?
જવાબ: ભગવાન ધન્વંતરિને આયુર્વેદ અને સારા સ્વાસ્થ્યના દિવ્ય સ્વરૂપ તરીકે માનવામાં આવે છે. ભક્તો સારા સ્વાસ્થ્ય, સુખાકારી અને પરિવારના કલ્યાણ માટે તેમના આશીર્વાદ મેળવવા પૂજા કરે છે.