દેવશયની એકાદશી 2026: ચાતુર્માસનો પ્રારંભ, ભગવાન વિષ્ણુનું શયન અને દાનનું મહત્વ

દરેક એકાદશી ભગવાન શ્રીહરી વિષ્ણુની ઉપાસના માટે સમર્પિત માનવામાં આવે છે, પરંતુ તમામ એકાદશીઓમાં આષાઢ શુક્લ પક્ષની દેવશયની એકાદશીનું વિશેષ મહત્વ છે. તેને હરિશયની એકાદશી, પદ્મા એકાદશી અને આષાઢી એકાદશી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર આ દિવસે ભગવાન શ્રીહરી વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં શેષનાગની શૈયા પર યોગનિદ્રા ધારણ કરે છે. તેથી જ સનાતન પરંપરામાં આ એકાદશીને અત્યંત પવિત્ર અને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

દેવશયની એકાદશી શ્રદ્ધા, સંયમ, સેવા, દાન અને ભગવાન પ્રત્યે સંપૂર્ણ સમર્પણનો સંદેશ આપે છે. શાસ્ત્રોમાં જણાવાયું છે કે આ દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા, વ્રત અને દાન કરવાથી અનેક જન્મોના પાપોનો નાશ થાય છે અને ભક્તને ભગવાનની વિશેષ કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.

દેવશયની એકાદશી 2026 ક્યારે છે?

દ્રિક પંચાંગ મુજબ વર્ષ 2026માં દેવશયની એકાદશીનું વ્રત 25 જુલાઈ 2026, શનિવારના રોજ રાખવામાં આવશે.

એકાદશી તિથિનો પ્રારંભ: 24 જુલાઈ 2026, સવારે 9:12 વાગ્યે

એકાદશી તિથિનો અંત: 25 જુલાઈ 2026, સવારે 11:34 વાગ્યે

ઉદયતિથિના આધારે આ પર્વ 25 જુલાઈ 2026ના રોજ ઉજવાશે.

વ્રત પારણનો સમય: 26 જુલાઈ 2026, સવારે 6:10 થી 8:47 વાગ્યા સુધી રહેશે.

દેવશયની એકાદશીનું ધાર્મિક મહત્વ

પુરાણોમાં વર્ણવાયું છે કે સૃષ્ટિના પાલનહાર ભગવાન શ્રીહરી વિષ્ણુ દેવશયની એકાદશીના દિવસે ક્ષીરસાગરમાં યોગનિદ્રા ધારણ કરે છે. આ યોગનિદ્રા સૃષ્ટિના કાર્યમાં વિરામ નહીં પરંતુ દૈવી વ્યવસ્થાનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે. ભગવાનનું આ શયન ભક્તોને સંયમ, ધૈર્ય, આત્મચિંતન અને ઈશ્વરની શરણમાં રહેવાનો સંદેશ આપે છે.

માન્યતા છે કે આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરનાર ભક્તોના તમામ દુઃખો દૂર થાય છે. તેમના જીવનમાં સુખ, સમૃદ્ધિ, યશ અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિનો માર્ગ પ્રસસ્ત થાય છે. તેથી દેશભરમાં આ દિવસે વિશેષ પૂજા, ભજન, કીર્તન અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો યોજાય છે.

ભગવાન વિષ્ણુના શયનની પૌરાણિક કથા

એક વખત દાનવરાજ બલિએ પોતાના પરાક્રમથી ત્રણેય લોક પર વિજય મેળવ્યો. ત્યારબાદ દેવતાઓની પ્રાર્થના પર ભગવાન વિષ્ણુએ વામન અવતાર ધારણ કરીને રાજા બલિ પાસે ત્રણ પગલાં જેટલી જમીન દાનમાં માંગી.

વામન દેવએ બે પગલાંમાં જ આખી પૃથ્વી અને આકાશ માપી લીધા. ત્રીજું પગલું મૂકવા માટે કંઈ બાકી ન રહ્યું, તેથી રાજા બલિએ પોતાનું મસ્તક ભગવાનના ચરણોમાં અર્પણ કર્યું.

રાજા બલિની દાનશીલતા અને સત્યનિષ્ઠાથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને વરદાન માંગવા કહ્યું. ત્યારે બલિએ ભગવાનને પાતાળ લોકમાં નિવાસ કરવાની વિનંતી કરી. પોતાના ભક્તના વચનનું પાલન કરવા માટે ભગવાન વિષ્ણુ દર વર્ષે ચાર મહિના સુધી પાતાળ લોકમાં નિવાસ કરે છે.

દેવશયની એકાદશીનું વ્રત અને પૂજા વિધિ

દેવશયની એકાદશીના દિવસે બ્રહ્મમુહૂર્તમાં ઉઠીને સ્નાન કરો અને સ્વચ્છ તથા સાત્વિક વસ્ત્રો ધારણ કરો. ત્યારબાદ પૂજાસ્થળને શુદ્ધ કરીને ભગવાન શ્રીહરી વિષ્ણુની પ્રતિમા અથવા ચિત્ર સ્થાપિત કરો.

ભગવાનને પીળાં ફૂલ, તુલસીના પાન, ચંદન, ધૂપ, દીપ, ફળ અને પંચામૃત અર્પણ કરો. ત્યારબાદ “ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય” મંત્રનો જપ કરો તથા વિષ્ણુ સહસ્રનામ અથવા વિષ્ણુ સ્તોત્રનું પાઠ કરો.

દિવસભર સાત્વિક ભાવ રાખો, ક્રોધ અને કઠોર વાણીથી દૂર રહો તથા ભગવાનનું સ્મરણ કરતાં એકાદશી વ્રતનું પાલન કરો.

સાંજે ભગવાન વિષ્ણુની આરતી કરો, વ્રતકથાનું શ્રવણ કરો અને બીજા દિવસે નિર્ધારિત સમયે વ્રતનું પારણ કરો.

ચાતુર્માસનો પ્રારંભ

દેવશયની એકાદશીથી જ ચાતુર્માસનો પ્રારંભ માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક પરંપરા મુજબ ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિના સુધી યોગનિદ્રામાં રહે છે અને દેવઉઠની એકાદશીના દિવસે ફરી જાગૃત થાય છે.

આ કારણે આ સમયગાળા દરમિયાન લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ અને અન્ય માંગલિક કાર્યો કરવામાં આવતા નથી. જોકે આ સમય ભક્તિ, જપ, તપ, સત્સંગ અને સેવાના કાર્યો માટે અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે. શ્રદ્ધાળુઓ આ ચાર મહિનામાં વધુ સમય ભગવાનની ઉપાસના અને આત્મિક સાધનામાં વિતાવે છે.

દેવશયની એકાદશી પર દાનનું મહત્વ

સનાતન સંસ્કૃતિમાં દાનને ધર્મનું સર્વોત્તમ સ્વરૂપ માનવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને દેવશયની એકાદશીના દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક કરાયેલું દાન મહાપુણ્યદાયક માનવામાં આવે છે.

શાસ્ત્રો અનુસાર આ દિવસે પોતાની શક્તિ મુજબ અન્નદાન, વસ્ત્રદાન, ગૌસેવા અથવા ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદોની મદદ કરનાર વ્યક્તિ પર ભગવાન વિષ્ણુની વિશેષ કૃપા રહે છે.

દાનના મહત્વ વિશે ગોસ્વામી તુલસીદાસજીએ રામચરિતમાનસમાં જણાવ્યું છે—

प्रगट चारि पद धर्म के, कलि महुँ एक प्रधान।
जेन केन बिधि दीन्हें दान, करइ कल्यान॥

અર્થ: ધર્મના ચાર આધાર—સત્ય, દયા, તપ અને દાન છે, પરંતુ કલિયુગમાં દાનને સર્વોચ્ચ માનવામાં આવ્યું છે. કોઈપણ રીતે કરેલું દાન માનવના કલ્યાણનું કારણ બને છે.

દેવશયની એકાદશી પર અન્નદાન

શાસ્ત્રોમાં અન્નદાનને મહાદાન કહેવામાં આવ્યું છે. સનાતન પરંપરામાં ભૂખ્યાને ભોજન કરાવવું ભગવાનની સાચી આરાધના માનવામાં આવે છે. દેવશયની એકાદશીના આ પવિત્ર અવસર પર ગરીબ અથવા જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિના ભોજનની વ્યવસ્થા કરવી ભગવાન વિષ્ણુની સેવા સમાન માનવામાં આવે છે. કરુણા અને સેવાની ભાવનાથી કરાયેલું અન્નદાન દાતાના જીવનમાં પણ સુખ, શાંતિ અને ભગવાનની કૃપા લાવે છે.

નારાયણ સેવા સંસ્થાન છેલ્લા અનેક દાયકાઓથી ગરીબ, નિરાધાર, દિવ્યાંગ અને જરૂરિયાતમંદ લોકોની સેવા માટે સમર્પિત છે. દેવશયની એકાદશીના આ પવિત્ર અવસર પર સંસ્થાનના અન્નદાન અભિયાન સાથે જોડાઈને જરૂરિયાતમંદ બાળકોને ભોજન કરાવો અને ભગવાન વિષ્ણુની કૃપા પ્રાપ્ત કરો.

દેવશયની એકાદશી આત્મચિંતન, શ્રદ્ધા, સેવા અને સમર્પણનો દિવ્ય સંદેશ આપતી પવિત્ર એકાદશી છે. આ શુભ દિવસે ભગવાન શ્રીહરીની આરાધના કરો, ધર્મના માર્ગ પર ચાલવાનો સંકલ્પ લો અને પોતાની શક્તિ મુજબ કોઈ જરૂરિયાતમંદની મદદ કરીને આ પર્વને સાર્થક બનાવો.

પ્રાયઃ પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

પ્રશ્ન: દેવશયની એકાદશી 2026 ક્યારે છે?

જવાબ: વર્ષ 2026માં દેવશયની એકાદશી 25 જુલાઈ, શનિવારના રોજ ઉજવાશે.

પ્રશ્ન: દેવશયની એકાદશીનું શું મહત્વ છે?

જવાબ: આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં યોગનિદ્રા ધારણ કરે છે.

પ્રશ્ન: દેવશયની એકાદશી પર શું દાન કરવું શુભ માનવામાં આવે છે?

જવાબ: આ દિવસે ખાસ કરીને અન્નદાન અને જરૂરિયાતમંદોને ભોજન કરાવવું અત્યંત શુભ અને પુણ્યદાયક માનવામાં આવે છે.