श्रावण महिना भगवान शिवाच्या भक्तीसाठी सर्वात पवित्र मानला जातो. या संपूर्ण महिन्यात शिवमंदिरांमध्ये भाविकांची मोठी गर्दी असते आणि व्रत, पूजा तसेच अभिषेकाला विशेष महत्त्व असते. या पवित्र महिन्यात येणाऱ्या अमावस्येला हरियाली अमावस्या असे म्हणतात. तिला श्रावण अमावस्या किंवा सावन अमावस्या असेही म्हटले जाते.

हरियाली अमावस्या हा निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा पवित्र सण आहे. या दिवशी वृक्षारोपण, भगवान शिवाची पूजा, पितृतर्पण आणि दानधर्म करण्याची परंपरा अनेक शतकांपासून चालत आली आहे. अशी श्रद्धा आहे की या दिवशी भक्तिभावाने केलेल्या शुभ कार्यांचे अनेकपटीने पुण्य प्राप्त होते.

हरियाली अमावस्या २०२६ कधी आहे?

द्रिक पंचांगानुसार, २०२६ मध्ये हरियाली अमावस्या बुधवार, १२ ऑगस्ट रोजी साजरी केली जाईल.

• अमावस्या तिथी प्रारंभ: १२ ऑगस्ट २०२६ रोजी पहाटे १:५२ वाजता
• अमावस्या तिथी समाप्त: १३ ऑगस्ट २०२६ रोजी सकाळी ८:२३ वाजता

हिंदू धर्मात उदयतिथीला मान्यता असल्यामुळे हरियाली अमावस्येचे व्रत आणि पूजन १२ ऑगस्ट २०२६ रोजी केले जाईल.

सावन अमावस्येला हरियाली अमावस्या का म्हणतात?

श्रावण महिना हा पावसाळ्यातील सर्वात सुंदर काळ मानला जातो. या काळात पृथ्वी हिरवाईने नटलेली असते, सर्वत्र हिरवेगार वातावरण दिसते. शेतांमध्ये नवीन पिके डोलू लागतात आणि झाडे-झुडपे नवजीवनाने बहरून जातात. म्हणूनच श्रावण महिन्यातील अमावस्येला हरियाली अमावस्या असे म्हटले जाते.

धार्मिक श्रद्धेनुसार हिरवळ ही समृद्धी, आनंद आणि सकारात्मक ऊर्जेचे प्रतीक आहे. हा सण आपल्याला पर्यावरण संवर्धन आणि वृक्षांचे महत्त्व सांगतो.

हरियाली अमावस्येचे धार्मिक महत्त्व

सनातन धर्मात अमावस्या तिथी स्नान, दान आणि पितृतर्पणासाठी अत्यंत शुभ मानली जाते. श्रावण महिन्यात येणारी अमावस्या अधिक महत्त्वाची मानली जाते, कारण ती भगवान शिवाला अत्यंत प्रिय आहे.

अशी श्रद्धा आहे की या दिवशी पवित्र नदीत स्नान करणे, भगवान शिवाची पूजा करणे, पितृतर्पण करणे आणि गरजू लोकांना दान देणे यामुळे विशेष पुण्य प्राप्त होते. अनेक धार्मिक ग्रंथांमध्ये असे वर्णन आहे की श्रद्धेने केलेले दान आणि सेवा यामुळे पितरांचे आशीर्वाद मिळतात आणि जीवनात सुख, समृद्धी व शांती प्राप्त होते.

हरियाली अमावस्येला वृक्षारोपणाचे महत्त्व

हरियाली अमावस्येचा सर्वात मोठा संदेश म्हणजे निसर्गाचे संरक्षण. पावसाळ्यात लावलेली झाडे सहज वाढतात, त्यामुळे या दिवशी वृक्षारोपण करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.

या दिवशी पिंपळ, वड, कडुलिंब, बेल, शमी, कदंब, आवळा आणि आंबा यांसारखी झाडे लावण्याची परंपरा आहे. धार्मिक महत्त्वाबरोबरच ही झाडे पर्यावरण संवर्धनातही महत्त्वाची भूमिका बजावतात. एक झाड लावणे म्हणजे पुढील पिढ्यांना जीवनाची अमूल्य भेट देण्यासारखे मानले जाते.

हरियाली अमावस्येला भगवान शिवाची पूजा

श्रावण महिना भगवान शिवाला समर्पित असल्यामुळे हरियाली अमावस्येच्या दिवशी शिवपूजेला विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी भाविक शिवलिंगावर गंगाजल, दूध, बेलपत्र, धोतरा आणि फुले अर्पण करतात.

अनेक श्रद्धाळू या दिवशी रुद्राभिषेक देखील करतात. अशी श्रद्धा आहे की भगवान शिवाचा रुद्राभिषेक केल्याने कुटुंबात सुख-शांती नांदते, संकटे दूर होतात आणि मनोकामना पूर्ण होतात.

हरियाली अमावस्येला काय करावे?

• सकाळी लवकर स्नान करून भगवान शिवाची पूजा करावी.
• पिंपळाच्या झाडाला पाणी अर्पण करून त्याची प्रदक्षिणा करावी.
• पितरांसाठी तर्पण करावे.
• आपल्या सामर्थ्यानुसार अन्न, वस्त्र किंवा इतर आवश्यक वस्तूंचे दान करावे.
• शक्य असल्यास किमान एक झाड लावून त्याचे संगोपन करण्याचा संकल्प करावा.

हरियाली अमावस्येला काय करू नये?

धार्मिक श्रद्धेनुसार या दिवशी:

• हिरवीगार झाडे आणि वनस्पतींचे नुकसान करू नये.
• तामसिक अन्न आणि नशापदार्थांचे सेवन टाळावे.
• कोणत्याही प्रकारच्या वाद-विवादापासून दूर राहावे.
• राग, कटू वाणी आणि नकारात्मक विचार टाळावेत.

दानाचे महत्त्व

हरियाली अमावस्येला केलेले दान अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते. विशेषतः अन्नदान हे सर्वश्रेष्ठ दान मानले गेले आहे. शास्त्रानुसार भुकेल्या व्यक्तीला अन्न देणे हे अनेक यज्ञांइतके पुण्यदायी असते. सनातन परंपरेतील विविध ग्रंथांमध्ये दानाचे महत्त्व सविस्तर सांगितले आहे.

दानाच्या महिमेचे वर्णन करताना श्रीमद्भगवद्गीतेमध्ये म्हटले आहे—

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥

अर्थ:
योग्य वेळ, योग्य ठिकाणी आणि योग्य पात्राला कोणत्याही प्रतिफळाची अपेक्षा न ठेवता दिलेले दान सात्त्विक दान मानले जाते.

या शुभ दिवशी जर तुम्ही एखाद्या गरजू मुलाला, गरीब कुटुंबाला किंवा असहाय व्यक्तीला भोजनाची व्यवस्था करून दिली, तर ते भगवान शिवाच्या खऱ्या उपासनेसमान मानले जाते.

नारायण सेवा संस्थान अनेक वर्षांपासून गरीब, असहाय, गरजू आणि दिव्यांग व्यक्तींची निःस्वार्थ सेवा करत आहे. हरियाली अमावस्येच्या या पुण्यदायी प्रसंगी तुम्ही संस्थेच्या अन्नदान सेवा प्रकल्पात सहकार्य करून गरजू मुलांपर्यंत भोजन पोहोचवू शकता आणि भगवान महादेवांची कृपा प्राप्त करू शकता.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न: हरियाली अमावस्या २०२६ कधी आहे?

उत्तर: द्रिक पंचांगानुसार हरियाली अमावस्या बुधवार, १२ ऑगस्ट २०२६ रोजी साजरी केली जाईल.

प्रश्न: हरियाली अमावस्या आणि सावन अमावस्या यात काय फरक आहे?

उत्तर: श्रावण (सावन) महिन्यात येणाऱ्या अमावस्येलाच हरियाली अमावस्या किंवा श्रावण अमावस्या असे म्हणतात.

प्रश्न: हरियाली अमावस्येला कोणती झाडे लावणे शुभ मानले जाते?

उत्तर: पिंपळ, वड, कडुलिंब, बेल, शमी, कदंब, आवळा, आंबा आणि पारिजात ही झाडे लावणे शुभ मानले जाते.

प्रश्न: हरियाली अमावस्येला कोणते दान सर्वश्रेष्ठ मानले जाते?

उत्तर: हरियाली अमावस्येला अन्नदान हे सर्वश्रेष्ठ दान मानले जाते.

प्रश्न: हरियाली अमावस्येला वृक्षारोपण का केले जाते?

उत्तर: पावसाळा हा झाडांच्या वाढीसाठी सर्वात अनुकूल काळ असतो. त्यामुळे हरियाली अमावस्येला वृक्षारोपण केल्याने पर्यावरणाचे संरक्षण होते आणि धार्मिक श्रद्धेनुसार पुण्यही प्राप्त होते.