दिवाळीच्या दिव्यांचा प्रकाश अजूनही घराचे अंगण उजळवत असतो, तोच दुसऱ्या दिवशी आणखी एक पवित्र सण भक्ती आणि निसर्गाप्रती कृतज्ञतेचा संदेश घेऊन येतो. या सणाला आपण गोवर्धन पूजा म्हणून ओळखतो. हा तो दिवस आहे, जेव्हा भगवान श्रीकृष्णांच्या त्या दिव्य स्वरूपाचे स्मरण केले जाते, ज्यांनी ब्रजवासीयांना देवराज इंद्राच्या प्रकोपापासून वाचवून हे शिकवले की खरी श्रद्धा केवळ भीतीतून नव्हे, तर प्रेम आणि विश्वासातून निर्माण होते.
कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेच्या दिवशी केली जाणारी गोवर्धन पूजेचे दृश्य मनाला सहज भक्तीभावाने भरून टाकते. सर्वजण घराच्या अंगणात शेणापासून गोवर्धन पर्वताची प्रतिकृती तयार करतात, अन्नकूटाच्या स्वरूपात विविध प्रकारचे पक्वान्न भगवानांना अर्पण करतात आणि गिरिराज महाराजांची परिक्रमा करून सुख-समृद्धीची कामना करतात. या सणामागे भगवान श्रीकृष्णांची अशी एक दिव्य लीला आहे, जी आजही माणसाला निसर्गाचा आदर करण्याची, अहंकाराचा त्याग करण्याची आणि ईश्वरावर अढळ विश्वास ठेवण्याची प्रेरणा देते.
वर्ष 2026 मध्ये गोवर्धन पूजेचा पवित्र सण 10 नोव्हेंबर, मंगळवारी साजरा केला जाईल. द्रिक पंचांगानुसार, कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील प्रतिपदा तिथीचा प्रारंभ 9 नोव्हेंबर 2026 रोजी दुपारी 12 वाजून 31 मिनिटांनी होईल, तर तिची समाप्ती 10 नोव्हेंबर 2026 रोजी दुपारी 2 वाजता होईल. सनातन धर्मात सण-उत्सवांच्या तिथी निश्चित करताना उदयतिथीला विशेष महत्त्व दिले जाते. याच परंपरेनुसार यावर्षी गोवर्धन पूजा 10 नोव्हेंबर रोजी साजरी केली जाईल.
गोवर्धन पूजेसाठी सकाळचा शुभ मुहूर्त सकाळी 6 वाजून 40 मिनिटांपासून 8 वाजून 50 मिनिटांपर्यंत असेल. या पवित्र वेळेत भाविकांनी विधीपूर्वक गोवर्धन महाराजांची पूजा करावी.
परंपरेनुसार, द्वापार युगात ब्रजमध्ये देवराज इंद्राची पूजा केली जात असे. अशी मान्यता होती की इंद्राच्या कृपेने पाऊस पडतो आणि पावसामुळे शेतात धान्य पिकते. त्यामुळे ब्रजवासी त्यांना प्रसन्न करण्यासाठी पूजा आणि नैवेद्याची व्यवस्था करत असत.
बालक श्रीकृष्णांनी जेव्हा हे पाहिले, तेव्हा त्यांनी नंदबाबा आणि इतर ब्रजवासीयांना विचारले की ते इंद्राची पूजा का करत आहेत? त्यांनी सर्वांना इंद्रदेवाची पूजा थांबवण्याचा आग्रह केला. त्यांनी समजावून सांगितले की ब्रजमधील लोकांसाठी गोवर्धन पर्वत अत्यंत महत्त्वाचा आहे. पर्वतामुळे गाईंना चारा मिळतो आणि वनस्पतींची वाढ होते. अशा परिस्थितीत इंद्रदेवाची पूजा करण्याऐवजी गोवर्धन पर्वत, गोमाता आणि निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे अधिक योग्य आहे. श्रीकृष्णांचे म्हणणे ब्रजवासीयांच्या मनाला पटले. त्यांनी गोवर्धन पर्वताची पूजा केली, गोमातेचा सन्मान केला आणि विविध प्रकारचे पक्वान्न तयार करून गोवर्धन भगवानांना अर्पण केले.
जेव्हा देवराज इंद्राला ही गोष्ट समजली, तेव्हा त्यांना आपला अपमान झाल्याचे वाटले. रागाच्या भरात त्यांनी ब्रजमध्ये मुसळधार पाऊस पाडला. आकाशात काळे ढग दाटून आले, विजांचा कडकडाट सुरू झाला आणि मुसळधार पावसामुळे ब्रजवासी भयभीत झाले. पशू, पक्षी आणि माणसे सर्वच संकटात सापडले.
तेव्हा भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या करंगळीवर विशाल गोवर्धन पर्वत उचलून धरला आणि सर्व ब्रजवासीयांना त्याच्या खाली आश्रय दिला. सात दिवसांपर्यंत पाऊस पडत राहिला, परंतु श्रीकृष्णांच्या आश्रयाला आलेल्या ब्रजवासीयांचे कोणतेही नुकसान झाले नाही. अखेर इंद्रदेवांना आपल्या चुकीची जाणीव झाली. त्यांचा अहंकार शांत झाला आणि त्यांनी भगवान श्रीकृष्णांच्या दिव्यत्वाचा स्वीकार केला.
गोवर्धन पूजेमध्ये भगवान श्रीकृष्णांची गोवर्धन पर्वत धारण केलेल्या स्वरूपात पूजा केली जाते. या सणाचा एक महत्त्वाचा संदेश असा आहे की माणसाने त्या निसर्गाप्रती कृतज्ञ राहिले पाहिजे, जो कोणताही भेदभाव न करता सर्व प्राणिमात्रांचे पालनपोषण करतो. ब्रजमधील श्रद्धेनुसार गोवर्धन पर्वताला भगवानांचे स्वरूप मानले जाते. भक्त गिरिराज महाराजांची पूजा करून सुख, शांती, समृद्धी आणि कुटुंबाच्या कल्याणाची प्रार्थना करतात. तसेच या दिवशी गोपूजनाच्या माध्यमातून गोमातेप्रती आदर आणि तिच्या पालनपोषणाचे महत्त्व अधोरेखित केले जाते.
गोवर्धन पूजेच्या निमित्ताने अन्नकूट तयार करण्याची विशेष परंपरा आहे. ‘अन्नकूट’ म्हणजे विविध प्रकारचे अन्न आणि पक्वान्नांचा समूह. या दिवशी घरांमध्ये आणि मंदिरांमध्ये विविध प्रकारचे पदार्थ, मिठाई, भाज्या, धान्य आणि इतर खाद्यपदार्थ तयार करून भगवान श्रीकृष्णांना नैवेद्य दाखवला जातो. अन्नकूटामध्ये केवळ पदार्थांची विविधता महत्त्वाची नसून त्यामागील भावनाही तितकीच पवित्र आहे. आपल्याला जे काही मिळाले आहे, त्याबद्दल ईश्वराप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे हाच अन्नकूट महोत्सवाचा मुख्य उद्देश आहे.
या दिवशी मंदिरांमध्ये दर्शनासाठी मोठ्या संख्येने भाविक येतात. अन्नकूटाचा नैवेद्य अर्पण केल्यानंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. अनेक ठिकाणी सामूहिक भोजन आणि सेवाकार्यांचे आयोजनही केले जाते.
अन्नकूटाचा हा संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे की अन्न ही केवळ आपल्या ताटापुरती मर्यादित असलेली वस्तू नाही, तर अनेक लोकांच्या परिश्रमाचे आणि निसर्गाच्या कृपेचे फळ आहे. त्यामुळे अन्नाचा आदर करणे, ते वाया न घालवणे आणि भुकेल्या व्यक्तीपर्यंत भोजन पोहोचवणे हे देखील या सणाच्या भावनेला साजेसे आहे.
गोवर्धन पूजा श्रद्धा आणि साधेपणाने केली जाते. पूजेची परंपरा कुटुंब, प्रदेश आणि स्थानिक मान्यतांनुसार वेगवेगळी असू शकते. मात्र, सामान्यतः खालील विधींचे पालन केले जाते.
गोवर्धन पूजेमध्ये बाह्य दिखाव्यापेक्षा श्रद्धा, कृतज्ञता आणि सेवाभावाला अधिक महत्त्व आहे. मनापासून केलेली छोटीशी सेवाही या सणाला सार्थक बनवू शकते.
गोवर्धन पर्वताची परिक्रमा ही ब्रजमधील अत्यंत प्राचीन आणि पवित्र धार्मिक परंपरांपैकी एक आहे. भाविक गिरिराज महाराजांना भगवान श्रीकृष्णांचे स्वरूप मानून त्यांची परिक्रमा करतात. परिक्रमेच्या वेळी भक्त गिरिराज महाराजांचे स्मरण करतात, भजने गातात आणि राधा-कृष्णांच्या भक्तीत तल्लीन होतात. काही भाविक दंडवत परिक्रमा देखील करतात. ही साधना संयम, समर्पण आणि अढळ श्रद्धेचे प्रतीक आहे.
मात्र, परिक्रमा करणे प्रत्येकासाठी अनिवार्य नाही. आपल्या शारीरिक क्षमतेनुसार आणि आरोग्यानुसारच यात्रा करावी. जे भाविक ब्रजमध्ये जाऊ शकत नाहीत, ते आपल्या घरी गिरिराज महाराजांचे स्मरण करून, कथा ऐकून आणि श्रद्धेने पूजा करूनही या सणाचे पुण्य प्राप्त करू शकतात.
गोवर्धन पूजेचा उत्सव तेव्हा अधिक सार्थक होतो, जेव्हा आपली श्रद्धा दुसऱ्या एखाद्या व्यक्तीसाठी आधार बनते. भगवान श्रीकृष्णांनी ब्रजवासीयांना संकटातून वाचवून करुणा आणि संरक्षणाचा आदर्श घालून दिला. याच भावनेचा स्वीकार करून आपण या पवित्र सणाच्या दिवशी भुकेल्यांना अन्न, गरजू व्यक्तींना मदत आणि असहाय जीवांना संरक्षण देण्याचा संकल्प करू शकतो.
अन्नकूटाच्या निमित्ताने अन्नाची नासाडी थांबवण्याचा संकल्प करा, गरजू कुटुंबांपर्यंत भोजन पोहोचवा आणि पशू-पक्ष्यांसाठी पाण्याची व्यवस्था करा. आपल्या क्षमतेनुसार कोणाला तरी मदत करणे हेदेखील भगवानांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे एक सुंदर माध्यम आहे.
या गोवर्धन पूजेच्या निमित्ताने आपल्या मनात नम्रता, वागण्यात करुणा आणि कृतीत सेवाभाव जागृत करा. भगवान श्रीकृष्णांच्या आशीर्वादाने सर्वांना सुखी जीवन आणि परोपकार करण्याची शक्ती मिळो, हीच प्रार्थना.
प्रश्न: गोवर्धन पूजा कधी आहे?
उत्तर: गोवर्धन पूजा 2026 मध्ये 10 नोव्हेंबर रोजी साजरी केली जाईल.
प्रश्न: गोवर्धन पूजेचा शुभ मुहूर्त काय आहे?
उत्तर: गोवर्धन पूजेसाठी सकाळचा शुभ मुहूर्त सकाळी 6 वाजून 40 मिनिटांपासून 8 वाजून 50 मिनिटांपर्यंत असेल.
प्रश्न: गोवर्धन पूजा का साजरी केली जाते?
उत्तर: धार्मिक मान्यतेनुसार, भगवान श्रीकृष्णांनी ब्रजवासीयांना इंद्रदेवाच्या प्रकोपापासून वाचवण्यासाठी गोवर्धन पर्वत आपल्या करंगळीवर उचलून धरला होता. या प्रसंगाच्या स्मरणार्थ गोवर्धन पूजा साजरी केली जाते.
प्रश्न: गोवर्धन पूजेमध्ये शेणापासून गोवर्धन पर्वत का तयार केला जातो?
उत्तर: या दिवशी शेणापासून गोवर्धन पर्वताची प्रतिकृती तयार करून तिची पूजा केली जाते. हे निसर्ग, गोमाता आणि गोवर्धन पर्वताप्रती श्रद्धा व आदराचे प्रतीक मानले जाते.
प्रश्न: गोवर्धन पूजा आणि अन्नकूट हे एकच सण आहेत का?
उत्तर: गोवर्धन पूजा आणि अन्नकूट हे एकमेकांशी संबंधित आहेत. गोवर्धन पूजेच्या निमित्ताने भगवान श्रीकृष्णांना छप्पन भोगांसह विविध प्रकारचे पक्वान्न अर्पण केले जातात, ज्याला अन्नकूट उत्सव म्हणतात.