दिवाळीच्या आनंदोत्सवानंतर जेव्हा भाऊ-बहिणीच्या नात्याला प्रेम आणि विश्वासाच्या रंगांनी सजवणारा सण येतो, तेव्हा घराघरांत पुन्हा एकदा आनंदाचे वातावरण निर्माण होते. हा सण म्हणजे भाऊबीज, ज्याला यम द्वितीया असेही म्हटले जाते. या दिवशी बहिणी आपल्या भावाच्या कपाळावर टिळा लावून त्याच्या सुख, समृद्धी आणि दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करतात, तर भाऊ आपल्या बहिणीचे रक्षण आणि सन्मान करण्याचा संकल्प करतात.
भाऊबीज हा केवळ बहिणीने भावाला टिळा लावण्याचा सण नसून, बालपणीच्या गोड आठवणी, एकमेकांची काळजी, निःस्वार्थ प्रेम आणि आयुष्यभर एकमेकांना साथ देण्याच्या विश्वासाने जोडलेल्या नात्याचा उत्सव आहे. हिंदू धर्मात या सणाला विशेष धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. पौराणिक मान्यतेनुसार, या सणाचा संबंध भगवान सूर्यदेवांचे पुत्र यमराज आणि कन्या यमुना यांच्याशी आहे.
द्रिक पंचांगानुसार, वर्ष 2026 मध्ये भाऊबीज हा सण 11 नोव्हेंबर 2026 रोजी साजरा केला जाईल. द्वितीया तिथी 10 नोव्हेंबर रोजी दुपारी 2:00 वाजता सुरू होईल आणि 11 नोव्हेंबर रोजी सायंकाळी 3:53 वाजता समाप्त होईल. उदयतिथीनुसार भाऊबीज हा सण 11 नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जाईल.
द्रिक पंचांगानुसार, भाऊबीजेच्या दिवशी टिळा लावण्याचा शुभ मुहूर्त पुढीलप्रमाणे आहे:
हा मुहूर्त नवी दिल्लीसाठी आहे. वेगवेगळ्या शहरांमध्ये स्थानिक सूर्योदय आणि पंचांगानुसार वेळेत फरक असू शकतो. त्यामुळे आपल्या स्थानिक पंचांगाचे अनुसरण करणे योग्य ठरेल.
हिंदू धर्मात भाऊबीज हा सण भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचे, स्नेहाचे आणि कौटुंबिक जिव्हाळ्याचे प्रतीक मानला जातो. हा सण आपल्याला शिकवतो की नात्यांचे खरे सौंदर्य एकमेकांच्या सुख-दुःखात सहभागी होण्यात असते. या दिवशी बहिणी आपल्या भावाच्या कल्याणासाठी घराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर दूज (गोवर्धन) पूजन करतात आणि भावाच्या कपाळावर टिळा लावून त्याच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी प्रार्थना करतात. टिळा हा शुभता आणि मंगलतेचे प्रतीक मानला जातो. तर भाऊ आपल्या बहिणीप्रती प्रेम आणि आदर व्यक्त करतो.
भाऊबीजेशी संबंधित सर्वात प्रचलित पौराणिक कथा भगवान यमराज आणि त्यांची बहीण यमुना यांच्याशी संबंधित आहे. धार्मिक मान्यतेनुसार, यमराज आणि यमुना हे भगवान सूर्यदेव आणि माता संज्ञा यांची संतती होते. दोघांमध्ये अतिशय प्रेम होते. असे म्हटले जाते की माता यमुना आपल्या भावाला यमराजांना वारंवार घरी येण्याचे निमंत्रण देत असत; परंतु आपल्या कामात व्यस्त असल्यामुळे यमराज त्यांना भेटायला जाऊ शकत नव्हते. एके दिवशी कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील द्वितीया तिथीला यमराज आपल्या बहिणीच्या घरी पोहोचले.
आपल्या भावाच्या आगमनाने आनंदित झालेल्या माता यमुनेने त्यांचे आदरातिथ्य केले, त्यांच्या कपाळावर टिळा लावला आणि त्यांना स्वादिष्ट भोजन दिले. बहिणीच्या या प्रेमाने आणि आपुलकीने प्रसन्न होऊन यमराजांनी तिला वरदान मागण्यास सांगितले.
तेव्हा माता यमुनेने वरदान मागितले की, जो भाऊ या दिवशी आपल्या बहिणीच्या घरी जाऊन तिच्या हातून टिळा लावून घेईल आणि प्रेमाने भोजन ग्रहण करेल, त्याला सुख-समृद्धी आणि दीर्घायुष्याचा आशीर्वाद मिळावा. यमराजांनी आपल्या बहिणीची ही प्रार्थना स्वीकारली. तेव्हापासून कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला भाऊबीज साजरी करण्याची परंपरा सुरू झाली. याच कारणामुळे या सणाला यम द्वितीया असेही म्हटले जाते.
भाऊबीजेच्या दिवशी बहिणी पारंपरिक पद्धतीने पूजेचे ताट सजवून आपल्या भावाच्या मंगलमय भविष्यासाठी प्रार्थना करतात. या दिवशी पूजा आणि टिळा लावण्याची पद्धत पुढीलप्रमाणे आहे:
भारतीय संस्कृतीत प्रत्येक सण केवळ वैयक्तिक आनंदापुरता मर्यादित नसतो, तर इतरांच्या जीवनातही आनंद वाटण्याची प्रेरणा देतो. भाऊबीज हा सणही आपल्याला शिकवतो की आपल्या प्रियजनांच्या आनंदासोबतच समाजातील अशा लोकांचीही काळजी घेतली पाहिजे, ज्यांना प्रेम, सहकार्य आणि आधाराची गरज आहे.
अनेक लोक या दिवशी गरजू लोकांना अन्नदान करतात आणि असहाय व्यक्तींना मदत करतात. एखाद्या भुकेल्या व्यक्तीला अन्न देणे किंवा दिव्यांग व्यक्तीला स्वावलंबी बनण्यासाठी मदत करणे हे देखील सेवेचे सुंदर स्वरूप आहे. नारायण सेवा संस्थानचा असा विश्वास आहे की मानवसेवा हीच ईश्वराची खरी सेवा आहे. संस्थान आपल्या विविध सेवाकार्यांच्या माध्यमातून दिव्यांग, वंचित आणि गरजू लोकांच्या जीवनात आनंद निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत आहे.
या भाऊबीजेला आपल्या कुटुंबासोबत आनंद साजरा करण्याबरोबरच एखाद्या गरजू व्यक्तीच्या चेहऱ्यावर हसू आणण्याचा संकल्प करा. कारण जेव्हा आपल्या आनंदात इतरांचाही आनंद सहभागी होतो, तेव्हाच सणाचा खरा आनंद अधिक अर्थपूर्ण बनतो.
भाऊबीज हा आयुष्यातील प्रत्येक चढ-उतारात आपल्या सोबत उभ्या राहणाऱ्या नात्यांना जपण्याचा एक सुंदर प्रसंग आहे. या दिवशी भाऊ-बहिणी एकमेकांप्रती असलेले प्रेम आणि विश्वास अधिक दृढ करतात. या भाऊबीजेला नात्यांमधील गोडवा वाढवण्यासोबतच सेवा आणि करुणेची भावनाही जोपासा. आपल्या कुटुंबाच्या आनंदासोबतच एखाद्या गरजू व्यक्तीच्या जीवनातही आनंदाचा दीप प्रज्वलित करा.
आपणा सर्वांना भाऊबीजेच्या हार्दिक शुभेच्छा!
प्रश्न: भाऊबीज 2026 कधी साजरी केली जाईल?
उत्तर: वर्ष 2026 मध्ये भाऊबीज हा सण 11 नोव्हेंबर, बुधवार रोजी साजरा केला जाईल.
प्रश्न: भाऊबीज 2026 रोजी टिळा लावण्याचा शुभ मुहूर्त कोणता आहे?
उत्तर: द्रिक पंचांगानुसार, नवी दिल्लीसाठी टिळा लावण्याचा शुभ मुहूर्त दुपारी 1:10 ते 3:20 वाजेपर्यंत असेल.
प्रश्न: भाऊबीजेला यम द्वितीया का म्हटले जाते?
उत्तर: पौराणिक मान्यतेनुसार, या दिवशी भगवान यमराज आपल्या बहीण यमुनेच्या घरी गेले होते. याच कारणामुळे या सणाला यम द्वितीया असे म्हटले जाते.
प्रश्न: भाऊबीजेच्या दिवशी बहिणी भावाला टिळा का लावतात?
उत्तर: धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवशी बहिणीने भावाला टिळा लावून त्याच्या मंगलमय भविष्यासाठी प्रार्थना केल्याने भावाला सुख-समृद्धी आणि दीर्घायुष्याचा आशीर्वाद मिळतो.
प्रश्न: भाऊबीजेच्या दिवशी कोणती कामे करणे शुभ मानले जाते?
उत्तर: या दिवशी बहिणीने भावाला टिळा लावणे, देवाचे स्मरण करणे, कुटुंबासोबत भोजन करणे आणि गरजू लोकांना मदत करणे शुभ मानले जाते.