- +91-7023509999
- 0294-6622222
- info@narayanseva.org
સનાતન ધર્મમાં એકાદશીને ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના અને આત્મશુદ્ધિ માટે અત્યંત પાવન તિથિ માનવામાં આવે છે. વર્ષ દરમિયાન આવતી દરેક એકાદશી પોતાના વિશેષ ધાર્મિક સંદેશ અને આધ્યાત્મિક મહત્વને સમાવી રાખે છે. આ એકાદશીઓમાં ભાદ્રપદ શુક્લ પક્ષની પરિવર્તિની એકાદશીનું વિશેષ સ્થાન છે. તેને પદ્મા એકાદશી, પાર્શ્વ એકાદશી અને ડોલ ગ્યારસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, ચાતુર્માસ દરમિયાન ભગવાન વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં યોગનિદ્રામાં બિરાજમાન રહે છે અને પરિવર્તિની એકાદશીના દિવસે પડખું બદલે છે. ભગવાનના આ પરિવર્તનને કારણે જ તેને પરિવર્તિની એકાદશી કહેવામાં આવે છે.
આ માત્ર વ્રત રાખવાની તિથિ નથી, પરંતુ મનને ભગવાનની ભક્તિ તરફ વાળવાની, પોતાના કર્મોને ધર્મ સાથે જોડવાની અને સેવાના માધ્યમથી જીવનને પવિત્ર બનાવવાની તક પણ છે.
દ્રિક પંચાંગ અનુસાર વર્ષ 2026માં પરિવર્તિની એકાદશીનું વ્રત 22 સપ્ટેમ્બરે રાખવામાં આવશે. એકાદશી તિથિનો આરંભ 21 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ સાંજે 8:00 વાગ્યે થશે અને તેનો અંત 22 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ રાત્રે 9:43 વાગ્યે થશે. એકાદશી વ્રતનું પારણું બીજા દિવસે દ્વાદશી તિથિમાં કરવામાં આવે છે. વર્ષ 2026માં પારણું 23 સપ્ટેમ્બરે સવારે 06:24થી 08:49 વાગ્યાની વચ્ચે કરવામાં આવશે.
ઉપવાસ અને પારણાં સાથે જોડાયેલા સમયમાં સ્થાનિક પંચાંગ અનુસાર થોડો ફેરફાર શક્ય છે, તેથી તમારા વિસ્તારના પંચાંગનું અનુસરણ કરો.
ધર્મગ્રંથોમાં પરિવર્તિની એકાદશીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુના વામન અવતારની પૂજાનું વિશેષ મહત્વ જણાવવામાં આવ્યું છે. ભગવાન વામને રાજા બલિના અહંકારને વિનમ્રતા અને ધર્મ દ્વારા પરાજિત કરીને સંદેશ આપ્યો કે સંસારની સાચી શક્તિ માત્ર ભૌતિક વૈભવમાં નહીં, પરંતુ ધર્મ, સત્ય અને સમર્પણમાં રહેલી છે. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ અને તેમના વામન સ્વરૂપ સમક્ષ દીવો પ્રગટાવો અને શ્રદ્ધાપૂર્વક આ મંત્રનો જાપ કરો-
હેમાદ્રિશિખરાકારં શુદ્ધસ્ફટિકસન્નિભમ્।
પૂર્ણચન્દ્રનિભં દેવં દ્વિભુજં વામનં સ્મરેત્॥
અર્થાત્, જે સુમેરુ પર્વતના શિખર સમાન ઊંચા અને તેજસ્વી, શુદ્ધ સ્ફટિક મણિ જેવા નિર્મળ તથા પૂર્ણ ચંદ્ર સમાન સૌમ્ય અને પ્રકાશમાન છે; તે બે ભુજાવાળા દિવ્ય ભગવાન વામનનું સ્મરણ કરીને તેમને નમન કરું છું.
પરિવર્તિની એકાદશી ચાતુર્માસના પવિત્ર સમયગાળામાં આવે છે. તેથી આ તિથિ ભગવાન વિષ્ણુની વિશેષ આરાધના માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, આ દિવસે વ્રત, પૂજા, જપ, કથા-શ્રવણ અને દાન-પુણ્ય કરવાથી ભગવાન વિષ્ણુની કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે. આ એકાદશીની કથા અને મહિમાનું વર્ણન બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના સંવાદ દ્વારા મળે છે. તેમાં એકાદશી વ્રતની મહિમા અને તેના પુણ્યકારી પ્રભાવનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
એકાદશીનો વાસ્તવિક હેતુ મનને સંયમિત કરીને પ્રભુની નજીક જવાનો છે.
એકાદશ્યાં નિરાહારો ભક્ત્યા પૂજયતે હરિમ્।
અર્થાત્, એકાદશીના દિવસે ભગવાન નારાયણની આરાધના કરતાં મનને પ્રભુની ભક્તિમાં જોડવું જોઈએ.
સનાતન ધર્મમાં દાનને માત્ર ધન આપવાનું માધ્યમ માનવામાં આવતું નથી, પરંતુ ત્યાગ, કરુણા અને પરોપકારની સાધના માનવામાં આવે છે. દાન ત્યારે જ સાર્થક બને છે જ્યારે તેમાં અહંકાર નહીં પરંતુ શ્રદ્ધા હોય; દેખાડો નહીં પરંતુ સેવાની ભાવના હોય.
તૈત્તિરીય ઉપનિષદમાં કહેવામાં આવ્યું છે-
શ્રદ્ધયા દેયમ્। અશ્રદ્ધયા અદેયમ્।
અર્થાત્, દાન શ્રદ્ધાપૂર્વક આપવું જોઈએ, શ્રદ્ધા વિના નહીં.
ગોસ્વામી તુલસીદાસજીએ પણ દાનની મહિમા જણાવતાં કહ્યું છે-
પ્રગટ ચારિ પદ ધર્મ કે, કલિ મહું એક પ્રધાન।
જેન કેન બિધિ દીન્હે દાન, કરઇ કલ્યાન॥
અર્થાત્, ધર્મના ચાર ચરણ સત્ય, દયા, તપ અને દાન પ્રસિદ્ધ છે, જેમાં કલિયુગમાં દાનનું ચરણ મુખ્ય માનવામાં આવે છે. યોગ્ય રીતે કરવામાં આવેલું દાન કલ્યાણકારી બને છે.
કોઈ ભૂખ્યા વ્યક્તિને ભોજન કરાવવું તેના જીવનમાં પોતાનાપણું અને કરુણાની ભાવના પહોંચાડવા સમાન છે. સનાતન પરંપરામાં અન્નને જીવનનો આધાર માનવામાં આવ્યો છે, તેથી અન્નદાનને વિશેષ પુણ્યકારી માનવામાં આવે છે.
આ જ સેવાભાવ સાથે નારાયણ સેવા સંસ્થાન દ્વારા દીન-દુઃખી, ગરીબ, અસહાય અને દિવ્યાંગ બાળકો માટે ભોજન સેવાનો પુણ્યદાયી પ્રકલ્પ ચલાવવામાં આવી રહ્યું છે. આ પરિવર્તિની એકાદશી પર ભગવાન વિષ્ણુનું સ્મરણ કરતાં તમારી શ્રદ્ધાને સેવા સાથે જોડો. કોઈ જરૂરિયાતમંદ બાળકની થાળીમાં પૌષ્ટિક અને મીઠું ભોજન પહોંચાડવામાં તમારો સહયોગ આપો.
પરિવર્તિની એકાદશી આપણને માત્ર વ્રતની વિધિ નથી જણાવતી, પરંતુ જીવનમાં પરિવર્તનનો સંદેશ આપે છે. જેમ ભગવાન વિષ્ણુના પડખું બદલવાની ધાર્મિક માન્યતા આ તિથિને વિશેષ બનાવે છે, તેમ આપણે પણ આ દિવસે આપણા જીવનમાં એક શુભ પરિવર્તન કરવાનો સંકલ્પ લઈએ. અહંકારથી વિનમ્રતા તરફ, સ્વાર્થથી પરોપકાર તરફ, ઉદાસીનતાથી કરુણા તરફ અને પૂજા સાથે સેવા તરફ આગળ વધીએ.
આ પરિવર્તિની એકાદશી પર ભગવાન વિષ્ણુના વામન સ્વરૂપની પૂજા કરો, હરિ નામનું સ્મરણ કરો, વ્રત અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાન શ્રદ્ધાપૂર્વક કરો અને કોઈ જરૂરિયાતમંદના જીવનમાં ખુશી પહોંચાડવાનો સંકલ્પ લો.
જય શ્રીહરિ!
પ્રશ્ન: પરિવર્તિની એકાદશી 2026 ક્યારે મનાવવામાં આવશે?
જવાબ: પરિવર્તિની એકાદશી 22 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ મનાવવામાં આવશે.
પ્રશ્ન: પરિવર્તિની એકાદશીને કયા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે?
જવાબ: પરિવર્તિની એકાદશીને પદ્મા એકાદશી, પાર્શ્વ એકાદશી અને ડોલ ગ્યારસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન: પરિવર્તિની એકાદશી પર કયા ભગવાનની પૂજા કરવામાં આવે છે?
જવાબ: આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુના વામન અવતારની પૂજા કરવાની ધાર્મિક માન્યતા છે.
પ્રશ્ન: પરિવર્તિની એકાદશીને આ નામ શા માટે આપવામાં આવ્યું છે?
જવાબ: ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, ચાતુર્માસ દરમિયાન યોગનિદ્રામાં બિરાજમાન ભગવાન વિષ્ણુ પરિવર્તિની એકાદશીના દિવસે પડખું બદલે છે. આ કારણે તેને પરિવર્તિની એકાદશી કહેવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન: શું પરિવર્તિની એકાદશી પર ચોખા ખાવા જોઈએ?
જવાબ: નહીં. ધાર્મિક પરંપરા અનુસાર એકાદશીના વ્રતમાં ચોખાનું સેવન વર્જિત માનવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન: પરિવર્તિની એકાદશીનું વ્રત ક્યારે ખોલવું?
જવાબ: પરિવર્તિની એકાદશીના વ્રતનું પારણું 23 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ સવારે 06:24થી 08:49 વાગ્યાની વચ્ચે કરવામાં આવશે. પારણું દ્વાદશી તિથિમાં સૂર્યોદય પછી કરવું જોઈએ.
વર્ષ 2026માં શ્રાદ્ધ પક્ષની શરૂઆત 26 સપ્ટેમ્બર, 2026થી થશે અને 10 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ સર્વ પિતૃ અમાવસ્યા સાથે તેનું સમાપન થશે. આ 16 દિવસો પૂર્વજોના સ્મરણ, તેમની શાંતિ અને સંતોષ માટે પ્રાર્થના કરવા માટે વિશેષ સમર્પિત માનવામાં આવે છે. જે લોકોને પોતાના પૂર્વજના અવસાનની ચોક્કસ તિથિની જાણ ન હોય, તેઓ તમામ પૂર્વજોના સન્માન માટે અમાવસ્યાના દિવસે શ્રાદ્ધ કરી શકે છે.
પંચાંગ અનુસાર વર્ષ 2026માં ભાદરવા પૂર્ણિમા 26 સપ્ટેમ્બરના રોજ મનાવવામાં આવશે. પૂર્ણિમા તિથિનો પ્રારંભ 25 સપ્ટેમ્બર 2026ની રાત્રે 11:06 વાગ્યે થશે અને તેનો અંત 26 સપ્ટેમ્બર 2026ની રાત્રે 10:18 વાગ્યે થશે. ઉદયતિથિની માન્યતા અનુસાર વ્રત, પૂજા અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાન 26 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ કરવું શુભ રહેશે.
વર્ષ 2026માં ભાદ્રપદ અમાવસ્યા 11 સપ્ટેમ્બરે મનાવવામાં આવશે. અમાવસ્યા તિથિ 10 સપ્ટેમ્બરના રોજ સવારે 10:33 વાગ્યે શરૂ થશે અને 11 સપ્ટેમ્બરના રોજ સવારે 8:56 વાગ્યે સમાપ્ત થશે.
