हिंदू नववर्ष 2026: विक्रम संवत 2083 कधी सुरू होणार?

सनातन परंपरेत वेळेची गणना ही निसर्ग, ग्रह-नक्षत्रे आणि ब्रह्मांडाच्या सूक्ष्म व्यवस्थेवर आधारित विज्ञान मानली जाते. भारतीय संस्कृतीत नववर्षाची सुरुवात ही आध्यात्मिक नवचेतना, नवीन संकल्प आणि शुभ कार्यांच्या प्रारंभाचा पवित्र काळ मानली जाते. हिंदू नववर्षाची सुरुवात चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील प्रतिपदा तिथीपासून होते आणि याच दिवशी नवीन विक्रम संवत सुरू झाल्याचे मानले जाते. हा उत्सव संपूर्ण भारतभर मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. हिंदू नववर्षाला विविध राज्यांमध्ये गुढी पाडवा, उगादी, चेटी चंद अशा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते.

हिंदू नववर्ष 2026 कधी सुरू होईल

वर्ष 2026 मध्ये हिंदू नववर्ष 19 मार्च 2026 रोजी सुरू होईल. या दिवसापासून विक्रम संवत 2083 ची सुरुवात मानली जाईल. वैदिक पंचांगानुसार चैत्र शुक्ल प्रतिपदा तिथी 19 मार्च रोजी सकाळी 6 वाजून 52 मिनिटांनी सुरू होईल आणि पुढील दिवसापर्यंत राहील. धार्मिक मान्यतेनुसार याच दिवशी सृष्टीची निर्मिती झाली होती. प्राचीन शास्त्रांमध्ये उल्लेख आहे की भगवान ब्रह्मांनी याच दिवशी सृष्टीची रचना केली. त्यामुळे चैत्र शुक्ल प्रतिपदा ही अत्यंत पवित्र आणि शुभ तिथी मानली जाते. या दिवसापासून व्रत, उत्सव आणि धार्मिक कार्यांची नवीन सुरुवात होते.

ग्रहांची स्थिती

2026 मध्ये सुरू होणाऱ्या संवत्सराचे नाव ‘रौद्र संवत्सर’ असे सांगितले जाते. वैदिक ज्योतिषानुसार या वर्षाचे राजा गुरु (बृहस्पति) आणि मंत्री मंगळ असतील. ज्योतिषशास्त्रात संवत्सराचे राजा आणि मंत्री ग्रहांच्या आधारे निश्चित केले जातात. गुरु ग्रह धर्म, ज्ञान आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जातात, तर मंगळ साहस आणि पराक्रमाचे प्रतीक आहे. त्यामुळे या वर्षात धर्म, शक्ती आणि धैर्याचा प्रभाव अधिक दिसू शकतो.

यंदा 13 महिन्यांचे वर्ष का असेल

सामान्यतः हिंदू पंचांगानुसार एका वर्षात 12 महिने असतात. परंतु विक्रम संवत 2083 मध्ये 13 महिने असतील. याचे कारण म्हणजे या वर्षी एक अधिक मास जोडला जाणार आहे. या अतिरिक्त महिन्यामुळे ज्येष्ठ महिना दोन वेळा येईल. लोकभाषेत या अतिरिक्त महिन्याला मलमास, अधिक मास किंवा पुरुषोत्तम मास असे म्हणतात.

अधिक मास म्हणजे काय?

हिंदू पंचांग चंद्राच्या गतीवर आधारित आहे. चांद्र वर्ष साधारण 354 दिवसांचे असते, तर सौर वर्ष 365 दिवसांचे असते. त्यामुळे दोन्हीमध्ये साधारण 11 दिवसांचा फरक पडतो. हा फरक संतुलित करण्यासाठी साधारण दर तीन वर्षांनी एक अतिरिक्त महिना जोडला जातो, ज्याला अधिक मास म्हणतात. वर्ष 2026 मध्ये अधिक मास 17 मे ते 15 जून दरम्यान असेल. त्यामुळे अनेक व्रत आणि सण नेहमीपेक्षा 15 ते 20 दिवस उशिरा येऊ शकतात.

पुरुषोत्तम मासाची पौराणिक कथा

पौराणिक कथेनुसार जेव्हा हा अतिरिक्त महिना तयार झाला तेव्हा कोणताही देव त्याचा स्वामी होण्यास तयार नव्हता. तेव्हा भगवान विष्णूंनी तो स्वीकारला आणि त्याला पुरुषोत्तम मास असे नाव दिले. त्यामुळे हा महिना भगवान विष्णूंना समर्पित मानला जातो. या संपूर्ण महिन्यात भक्ती, जप, तप, दान आणि धार्मिक साधना करणे अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते.

विक्रम संवतची सुरुवात कशी झाली

विक्रम संवतची सुरुवात साधारण इ.स.पूर्व 57 मध्ये झाल्याचे मानले जाते. याची सुरुवात उज्जैनचे महान सम्राट राजा विक्रमादित्य यांनी केली होती. त्यांच्या नावावरूनच या कालगणनेला विक्रम संवत असे नाव देण्यात आले. या पंचांगात महिन्यांची नावे नक्षत्रांच्या आधारे निश्चित केली जातात. परंपरेनुसार पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो, त्यानुसार त्या महिन्याचे नाव ठेवले जाते.

आजही विक्रम संवत का महत्त्वाचे आहे

आज लोक दैनंदिन जीवनात इंग्रजी कॅलेंडर वापरत असले तरी हिंदू समाजात धार्मिक आणि शुभ कार्यांसाठी पंचांगाला आजही खूप महत्त्व आहे. विवाह, गृहप्रवेश, नामकरण, मुंडन संस्कार आणि इतर शुभ कार्यांसाठी लोक पंचांग पाहूनच तिथी आणि शुभ मुहूर्त निश्चित करतात. गाव असो किंवा शहर, आजही शुभ वेळ जाणून घेण्यासाठी पंचांगाचा आधार घेतला जातो.

हिंदू नववर्षाच्या दिवशी काय करावे

हिंदू नववर्षाच्या दिवशी ब्रह्ममुहूर्तात उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत. त्यानंतर घरातील पूजास्थानी दीप प्रज्वलित करून देवदेवतांची पूजा करावी. आरती केल्यानंतर भगवानांना नैवेद्य अर्पण करावा आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना करावी. या दिवशी गरिब आणि गरजू लोकांना अन्न, वस्त्र किंवा भोजन दान करणे अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न: हिंदू नववर्ष 2026 कधी सुरू होईल?
उत्तर: हिंदू पंचांगानुसार 2026 मध्ये हिंदू नववर्ष 19 मार्च 2026 रोजी चैत्र शुक्ल प्रतिपदा तिथीपासून सुरू होईल. या दिवशी विक्रम संवत 2083 ची सुरुवात होईल.

प्रश्न: विक्रम संवत 2083 मध्ये 13 महिने का असतील?
उत्तर: चांद्र आणि सौर वर्षातील फरक संतुलित करण्यासाठी अधिक मास जोडला जातो, त्यामुळे या वर्षी 13 महिने असतील आणि ज्येष्ठ महिना दोनदा येईल.

प्रश्न: अधिक मास म्हणजे काय?
उत्तर: चांद्र आणि सौर वर्षातील साधारण 11 दिवसांचा फरक भरून काढण्यासाठी दर तीन वर्षांनी जोडला जाणारा अतिरिक्त महिना म्हणजे अधिक मास. याला पुरुषोत्तम मास असेही म्हणतात.

प्रश्न: 2026 मध्ये अधिक मास कधी असेल?
उत्तर: ज्योतिषीय गणनेनुसार 2026 मध्ये अधिक मास 17 मे ते 15 जून दरम्यान असेल.

प्रश्न: हिंदू नववर्षाच्या दिवशी काय करणे शुभ मानले जाते?
उत्तर: स्नान करणे, स्वच्छ वस्त्रे परिधान करणे, देवपूजा व आरती करणे आणि गरजू लोकांना अन्न, वस्त्र किंवा भोजन दान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.