ભારતીય સંસ્કૃતિમાં જરૂરિયાતમંદ લોકોની સેવા કરવી એ તેમનામાં ભગવાન નારાયણના દર્શન કરવા સમાન માનવામાં આવે છે. આ વિચારથી પ્રેરિત થઈને નારાયણ સેવા સંસ્થાને વર્ષ 1985માં ઉદયપુરથી પોતાની સેવા યાત્રાની શરૂઆત કરી હતી. આજે 41 વર્ષ પૂર્ણ થયા બાદ પણ આ સેવા યાત્રા સારવાર, પુનર્વસન, શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ અને સામાજિક સશક્તિકરણ દ્વારા હજારો જરૂરિયાતમંદ લોકોના જીવનમાં આશાનું કિરણ બની રહી છે.
નારાયણ સેવા સંસ્થાનનો માર્ગદર્શક સંકલ્પ છે — “નર સેવા હી નારાયણ સેવા” (માનવ સેવા એ જ ઈશ્વર સેવા છે). સંસ્થા દ્વારા કરવામાં આવતી દરેક સેવા પહેલના કેન્દ્રમાં આ વિચાર રહેલો છે. તેનો ઉદ્દેશ માત્ર શારીરિક અથવા આર્થિક પડકારોનો સામનો કરી રહેલા લોકોને સારવાર પૂરી પાડવાનો નથી, પરંતુ તેમને સન્માન અને આત્મનિર્ભરતા સાથે જીવન જીવવા માટે સશક્ત બનાવવાનો પણ છે.
નારાયણ સેવા સંસ્થાનની સેવા યાત્રા પાછળ એક એવી ઘટના રહેલી છે, જેણે પરમ પૂજ્ય ગુરુદેવ પદ્મશ્રી કૈલાશ ‘માનવ’જીના જીવનની દિશા બદલી નાખી.
ઉદયપુરની એક સરકારી હોસ્પિટલમાં તેમણે એક જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિને ભોજનની થાળીમાંથી એક રોટલી ખાતાં અને બાકીની રોટલીઓ ખૂબ જ સાવધાનીથી સાચવીને રાખતાં જોયા. તેમની સાથે વાત કરતાં ગુરુદેવને જાણવા મળ્યું કે તે વ્યક્તિ પોતાના પરિવારના અન્ય સભ્યો સાથે હોસ્પિટલમાં આવ્યો હતો. હોસ્પિટલમાં દર્દીઓને મળતા મર્યાદિત ભોજનને પરિવારના સભ્યો વચ્ચે વહેંચીને તે પોતાના સમગ્ર પરિવારનું પેટ ભરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો. આ દૃશ્યથી ગુરુદેવ ખૂબ જ ભાવુક થયા.
તેમને સમજાયું કે હોસ્પિટલમાં સારવાર માટે આવતા દર્દીઓની સાથે તેમના પરિવારજનો પણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરે છે અને તેમના માટે ભોજનની વ્યવસ્થા કરવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. આ વિચારથી પ્રેરાઈને તેમણે લોકોને દરરોજ “એક મુઠ્ઠી લોટ” નું યોગદાન આપવા માટે પ્રેરિત કરવાનું શરૂ કર્યું. સમુદાયના ઘરોમાંથી એકત્રિત થતું આ નાનું યોગદાન ધીમે ધીમે જરૂરિયાતમંદ લોકો માટે ભોજનનો આધાર બન્યું.
આ રીતે સેવાનું એક નાનું બીજ વાવવામાં આવ્યું, જે સમય જતાં એક વિશાળ વૃક્ષમાં પરિવર્તિત થયું અને તેની કરુણા તથા સેવાની શાખાઓ દૂર-દૂર સુધી ફેલાઈ.
નારાયણ સેવા સંસ્થાન દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓને તબીબી સારવાર પૂરી પાડવા અને તેમને સમાજનો અભિન્ન ભાગ બનવામાં મદદ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. સંસ્થા જન્મજાત શારીરિક દિવ્યાંગતા, અકસ્માતો અને અન્ય શારીરિક પરિસ્થિતિઓથી અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિઓને સારવાર અને સુધારાત્મક સર્જરીની સુવિધા પૂરી પાડે છે.
સારવાર બાદ જરૂરિયાતમંદ લોકોને કૃત્રિમ અંગો અને સહાયક ઉપકરણો આપવામાં આવે છે, જેથી તેઓ પોતાના દૈનિક જીવનમાં વધુ આત્મનિર્ભરતા સાથે આગળ વધી શકે. આધુનિક ટેક્નોલોજીની મદદથી તૈયાર કરવામાં આવતા કૃત્રિમ અંગો અને કેલિપર્સ પુનર્વસનની આ યાત્રાને વધુ અસરકારક બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
ઉદયપુર સ્થિત નારાયણ સેવા સંસ્થાનની હોસ્પિટલ આ પહેલના મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે, જ્યાં દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી સારવારની જરૂરિયાત ધરાવતા લોકો આવે છે.
નારાયણ સેવા સંસ્થાન માને છે કે સાચું પુનર્વસન ત્યારે જ પૂર્ણ થાય છે જ્યારે સારવાર મેળવવાની સાથે વ્યક્તિને આત્મનિર્ભર જીવન નિર્માણ માટે પણ સશક્ત બનાવવામાં આવે. આ દૃષ્ટિકોણ સાથે સંસ્થા વિવિધ કૌશલ્ય વિકાસ અને વ્યવસાયિક તાલીમ પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કરે છે.
દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ અને જરૂરિયાતમંદ લોકોને તેમની ક્ષમતા અને રસ અનુસાર સિલાઈ, કમ્પ્યુટર કૌશલ્ય અને મોબાઇલ ફોન રિપેરિંગ સહિત વિવિધ કૌશલ્યોની તાલીમ આપવામાં આવે છે. આ તમામ પહેલ તેમને રોજગાર મેળવવા અને સ્વતંત્ર જીવન જીવવાની તકો પૂરી પાડે છે.
સામાજિક પુનર્વસનના ભાગરૂપે સંસ્થા સમૂહ લગ્નનું પણ આયોજન કરે છે. અત્યાર સુધીમાં દિવ્યાંગ અને વંચિત વર્ગના યુગલો માટે 47 સમૂહ લગ્નનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે, જેનાથી તેમને સન્માનપૂર્ણ પારિવારિક જીવન તરફ આગળ વધવામાં સહાય મળી છે.
દિવ્યાંગતા વ્યક્તિની પ્રતિભા અથવા ક્ષમતાને મર્યાદિત કરતી નથી. આ વિચારથી પ્રેરિત થઈને નારાયણ સેવા સંસ્થાન દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓને રમતગમતમાં ભાગ લેવા અને પોતાની પ્રતિભા દર્શાવવાની તકો પૂરી પાડે છે. વ્હીલચેર ક્રિકેટ, બ્લાઇન્ડ ક્રિકેટ અને પેરા સ્વિમિંગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ રમતવીરોને પોતાની કુશળતા દર્શાવવા અને રમતગમતના પોતાનાં સપનાંઓને સાકાર કરવા માટે મંચ આપે છે.
આ તમામ પહેલ સમાજમાં દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓની ક્ષમતા અને પ્રતિભા પ્રત્યે સકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ વિકસાવવામાં પણ મદદ કરે છે.
શિક્ષણ પણ સેવા ક્ષેત્રનું એક મહત્વપૂર્ણ પરિમાણ છે. સંસ્થા વિશેષ જરૂરિયાત ધરાવતા બાળકોને શૈક્ષણિક તકો પૂરી પાડવા માટે કાર્ય કરે છે. બહેરા અથવા ઓછી સાંભળવાની ક્ષમતા ધરાવતા બાળકો તેમજ દૃષ્ટિની સમસ્યાઓ ધરાવતા બાળકો માટે શૈક્ષણિક સુવિધાઓ સાથે તેમના સર્વાંગી વિકાસ પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.
સંસ્થા દ્વારા સંચાલિત અંગ્રેજી માધ્યમની ડિજિટલ શાળા નારાયણ ચિલ્ડ્રન એકેડમીમાં 796થી વધુ વિદ્યાર્થીઓને મફત શિક્ષણ આપવામાં આવી રહ્યું છે. આધુનિક ડિજિટલ સંસાધનોથી સજ્જ આ શાળાની શિક્ષણ પદ્ધતિનો ઉદ્દેશ બાળકોને આત્મવિશ્વાસ સાથે આગળ વધવા અને સતત બદલાતી દુનિયા સાથે અનુકૂલન સાધવા માટે તૈયાર કરવાનો છે.
નારાયણ સેવા સંસ્થાનની 41 વર્ષની યાત્રા માત્ર વર્ષોની ગણતરી નથી. આ અસંખ્ય પ્રયાસોની એક એવી ગાથા છે, જેમાં કોઈને સારવાર મળી, કોઈને કૃત્રિમ અંગ મળ્યું, કોઈ બાળકને શિક્ષણની તક મળી, કોઈ દિવ્યાંગ વ્યક્તિએ નવા કૌશલ્યો પ્રાપ્ત કર્યાં અને કોઈ પરિવારે પોતાના ભવિષ્ય માટે નવી દિશા મેળવી.
સંસ્થાનું લક્ષ્ય આજે પણ સ્પષ્ટ છે — જરૂરિયાતમંદ દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓને સારવાર અને સર્વાંગી પુનર્વસન પૂરું પાડવું. તેમાં આધુનિક ટેક્નોલોજી દ્વારા કૃત્રિમ અંગો ઉપલબ્ધ કરાવવાથી લઈને કૌશલ્ય વિકાસ દ્વારા આત્મનિર્ભરતાને પ્રોત્સાહન આપવું, રમતગમત દ્વારા પ્રતિભાને તકો પૂરી પાડવી અને સમાજમાં સમાનતા તથા સન્માનના મૂલ્યોને મજબૂત બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.
ઉદયપુરથી શરૂ થયેલી “એક મુઠ્ઠી લોટ”ની ભાવના આજે સેવાના એક વિશાળ સંકલ્પમાં પરિવર્તિત થઈ ગઈ છે. આ યાત્રા આપણને યાદ અપાવે છે કે પરિવર્તનની શરૂઆત હંમેશા મોટા સંસાધનોથી થતી નથી; તે કરુણાના એક નાના કાર્ય અને સેવા કરવાની નિષ્ઠાપૂર્ણ ભાવનાથી પણ શરૂ થઈ શકે છે.
નારાયણ સેવા સંસ્થાનની 41 વર્ષની સેવા યાત્રા એ વિશ્વાસનું જીવંત ઉદાહરણ છે કે જ્યારે કરુણા સેવાનો આધાર બને છે, ત્યારે એક નાની પહેલ પણ અસંખ્ય જીવનમાં નવી આશાનો સ્ત્રોત બની શકે છે.
નારાયણ સેવા સંસ્થાનના ૪૨મા સ્થાપના દિવસ પર આપ સૌને હાર્દિક અભિનંદન અને શુભેચ્છાઓ.
આશ્વિન મહિનાની પૂર્ણિમા, જેને શરદ પૂર્ણિમા, કોજાગરી પૂર્ણિમા અને રાસ પૂર્ણિમા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેના ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વને કારણે વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. તે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણની દિવ્ય રાસલીલા અને માતા લક્ષ્મીની પૂજા સાથે જોડાયેલી છે.
હિન્દુ પંચાંગ અનુસાર, દશેરા અથવા વિજયાદશમીનો તહેવાર અશ્વિન માસના શુક્લ પક્ષની દશમી તિથિએ ઉજવવામાં આવે છે. શારદીય નવરાત્રિના નવ દિવસ દરમિયાન માતા દુર્ગાના વિવિધ સ્વરૂપોની આરાધના કર્યા પછી દસમા દિવસે વિજયાદશમીનો ઉત્સવ મનાવવામાં આવે છે.
પાપાંકુશા એકાદશીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના, વ્રત, તેમના નામનું સ્મરણ, ધાર્મિક કથાઓનું શ્રવણ, રાત્રિ જાગરણ અને દાન કરવાની પરંપરા રહી છે. આ દિવસ પોતાના અંતરમાં ભક્તિ અને આધ્યાત્મિકતાનો દીપ પ્રગટાવવાનો અવસર આપે છે.
