ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਜਾਂ ਸਾਵਣ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਰਿਕ ਪੰਚਾਂਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਬੁੱਧਵਾਰ, 12 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇਗੀ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਦਯ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦਾ ਵਰਤ ਅਤੇ ਪੂਜਾ 12 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਧਰਤੀ ਹਰਿਆਲੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁੱਖ-ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿਆਲੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ।
ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਪੌਦੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਿਨ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਪੀਪਲ, ਬਰਗਦ, ਨੀਮ, ਬੇਲ, ਸ਼ਮੀ, ਕਦੰਬ, ਆਂਵਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਰੁੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਤੋਹਫ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ਿਵ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ‘ਤੇ ਗੰਗਾਜਲ, ਦੁੱਧ, ਬੇਲ ਪੱਤਰ, ਧਤੂਰਾ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਭਗਤ ਇਸ ਦਿਨ ਰੁਦ੍ਰਾਭਿਸ਼ੇਕ ਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰਾਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਿਨ:
ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਨ ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭੁੱਖੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਕਈ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥
ਅਰਥ:
ਜੋ ਦਾਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ, ਸਹੀ ਸਮੇਂ, ਸਹੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਦਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਲੋੜਵੰਦ ਬੱਚੇ, ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਅਸਹਾਇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਰਾਇਣ ਸੇਵਾ ਸੰਸਥਾਨ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਗਰੀਬ, ਅਸਹਾਇ, ਲੋੜਵੰਦ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆਂਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅੰਨ ਦਾਨ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਕੇ ਲੋੜਵੰਦ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ 2026 ਕਦੋਂ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਦ੍ਰਿਕ ਪੰਚਾਂਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ 12 ਅਗਸਤ 2026, ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇਗੀ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਾਵਣ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ‘ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਪੀਪਲ, ਬਰਗਦ, ਨੀਮ, ਬੇਲ, ਸ਼ਮੀ, ਕਦੰਬ, ਆਂਵਲਾ, ਅੰਬ ਅਤੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ‘ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਅੰਨ ਦਾਨ ਨੂੰ ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ‘ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ‘ਤੇ ਰੁੱਖ ਕਿਉਂ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
ਉੱਤਰ: ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਮੌਸਮ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰਿਆਲੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ‘ਤੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁੰਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।