ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਖਾਸ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਮੀਨ ਰਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੇਸ਼ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸਤੂਆ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਸਤੂਆਨ ਜਾਂ ਸਤੁਲਾ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤੂਆ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕਾ ਦਾਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਵਿਧੀ–ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਗਰੀਬਾਂ, ਅਸਹਾਇ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤੂ, ਜਲ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ–ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹਰ ਸਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਮੇਸ਼ ਜਾਂ ਸਤੂਆ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ੧੪ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇਗੀ।
ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ
ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੇਸ਼ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉੱਚ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਸ਼ ਰਾਸ਼ੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉੱਚ ਰਾਸ਼ੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਤੇਜ, ਊਰਜਾ, ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਕੇਰਲ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ, ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸੱਤੂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ
ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤੂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸੱਤੂ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੱਤੂ ਖਾਣ ਦਾ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸੱਤੂ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ–ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੱਤੂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾਜਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਘ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਲੋਟੇ ਵਿੱਚ ਜਲ, ਲਾਲ ਫੁੱਲ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਗੁੜ ਪਾ ਕੇ ਸੂਰਜ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਰਪਿਤ ਕਰੋ। ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਯਸ਼, ਸਿਹਤ, ਆਤਮਬਲ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ‘ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
ਇਸ ਦਿਨ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਠੰਡਕ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੱਤੂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਦਾਨ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਗਰੀਬਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਜਾਂ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਲਈ ਹੱਥ ਵਾਲਾ ਪੱਖਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਉਪਯੋਗੀ ਠੰਢਕ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁੜ ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਿਨ ਬੇਲ, ਤਰਬੂਜ਼, ਖਰਬੂਜ਼ਾ, ਕੱਚਾ ਅੰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਠੰਢੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਦਿਨ
ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ‘ਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦਿਨ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸੌਮਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਆਹ, ਉਪਨਯਨ ਰਸਮਾਂ, ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਗਲਿਕ ਕਾਰਜ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ ਧਾਰਮਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾਨ, ਪੁੰਨ, ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਆਰੰਭ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸੱਤੂ, ਜਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਠੰਢਕ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ।
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ (FAQ)
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਸਤੂਆ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਦੋਂ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਸਤੂਆ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ੧੪ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇਗੀ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸਤੂਆ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਇਸ ਦਿਨ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੇਵਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸੱਤੂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸਤੂਆ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ‘ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਇਸ ਦਿਨ ਸੱਤੂ, ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ, ਗੁੜ, ਪੱਖਾ, ਬੇਲ, ਤਰਬੂਜ਼, ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੌਸਮੀ ਫਲਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਸਤੂਆ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ‘ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।