ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਇਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਇਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਾੜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਯੱਗਾਂ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਭਗਤ ਇਸ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ, ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਰਿਕ ਪੰਚਾਂਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਚ ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ 10 ਜੁਲਾਈ 2026, ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਦਯਾ ਤਿਥੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ 10 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇਗੀ।
ਵਰਤ ਪਾਰਣ ਦਾ ਸਮਾਂ:
ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖ ਹੈ:
ਅਸ਼ਟਸ਼ਿਤੀਸਹਸਰਣੀ ਦਵਿਜਨ ਭੋਜਯਤੇ ਤੂ ਯਾਹ ।
ਤਤਫਲਮ ਸਮਵਾਪਨੋਤੀ ਯੋਗਿਨੀ ਵ੍ਰਤਾ ਕ੍ਰਿਤ ਨਾਰਾਹ ॥
ਅਰਥ: ਜੋ ਪੁੰਨ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਰਤ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸੁੱਖ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਓ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
ਪੂਜਾ ਦੌਰਾਨ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰੋ:
ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾ ਕੇ ਆਰਤੀ ਕਰੋ। ਇਸ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਤ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਜਲ, ਜਲਾਹਾਰ ਜਾਂ ਫਲਾਹਾਰ ਵਰਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਜਨ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨ, ਵਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਵੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਿਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:
ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਰੁਣਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ।
ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ, ਮਹਾਦਾਨੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਰੰਤਿਦੇਵ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਦਾਨਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਭਰਤ੍ਰਿਹਰੀ ਨੇ ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ:
ਦਾਨੇਨ ਭੂਤਾਨੀ ਵਸ਼ੀ ਭਵੰਤੀ ਦਾਨੇਨ ਵੈਰਾਨਯਾਪੀ ਯਾਂਤੀ ਨਾਸ਼ਮ।
ਪਰੋਯਪੀ ਬੰਧੁਤਵਮੁਪੈਤਿ ਦਾਨੈਰ ਦਾਨਮ ਹੀ ਸਰਵਵਯਸਨਾਨਿ॥
ਅਰਥ: ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਾਇਆ ਵੀ ਆਪਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਭੁੱਖੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਕਿਸੇ ਪਿਆਸੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸਹਾਇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਭੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਭੁੱਖੇ, ਗਰੀਬ, ਦਿਵਿਆਂਗ ਜਾਂ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਸੇਵਾ ਸੰਸਥਾਨ ਦੇ ਗਰੀਬ, ਅਸਹਾਇ, ਵੰਚਿਤ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣੋ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।
ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਭਗਤੀ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਰਾਹੀਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਇਹ ਵਰਤ ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਧਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ, ਸੁੱਖ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਯੋਗਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ‘ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਅੰਨ ਦਾਨ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਓ।
ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁਖਮਈ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ।